Discussie over het toneelbestel tijdens Actie Tomaat in de Amsterdamse Stadsschouwburg, 1 november 1969.
Een acteur vergeet zijn tekst, een zanger haalt zijn noot niet en vanuit de zaal vliegt een tomaat het podium op. In tekenfilms en komische scènes is het een onmiddellijk herkenbaar beeld. De rode vlek zegt genoeg: deze voorstelling valt niet in de smaak.
Maar namen theaterbezoekers vroeger werkelijk een voorraad rotte groenten mee? Er bestaan historische berichten over tomaten die naar artiesten werden gegooid. Tegelijk is het beeld van een theaterpubliek dat daar voortdurend op zat te wachten veel te eenvoudig. Achter het cliché schuilt een langere geschiedenis van luidruchtige bezoekers, georganiseerde tegenstand en uiteenlopende ideeën over wie in het theater het laatste woord had.
Een tomaat op een podium kan een teken zijn van mislukking, pesterij, een georganiseerde aanval of politiek protest.
Een cliché met een echte historische kern
Het korte antwoord is dat er werkelijk met tomaten naar uitvoerders is gegooid. Alleen volgt daar niet uit dat dit overal en altijd de gebruikelijke manier was om een slechte voorstelling te beoordelen. Een gedocumenteerd incident, een plaatselijke gewoonte en een universeel theatergebruik zijn drie verschillende dingen.
Dat onderscheid verdwijnt gemakkelijk wanneer een anekdote vaak genoeg wordt naverteld. De naam van een artiest valt weg, een datum wordt steeds vager en uiteindelijk blijft alleen over dat men vroeger nu eenmaal met rotte tomaten gooide. Het kleurrijke voorval verandert dan in een algemene regel.
Voor theatergeschiedenis zijn juist de bijzonderheden belangrijk. Waar gebeurde het? Wie schreef erover? Ging het om het spel, de artiest, de toegangsprijs of een maatschappelijk conflict? En was een incident werkelijk spontaan, of had een groep het voorbereid?
Die vragen maken het verhaal minder eenvoudig, maar ook boeiender. Een tomaat op een podium kan een teken zijn van mislukking, pesterij, een georganiseerde aanval of politiek protest. Het voorwerp vertelt niet vanzelf wat de bedoeling was.
John Ritchie en een bericht uit 1883
Een vaak aangehaald voorbeeld betreft John Ritchie, die in 1883 optrad in Washington Hall in Hempstead, op Long Island. Een bericht in The New York Times uit oktober van dat jaar beschreef hoe hij tijdens zijn optreden met tomaten en eieren werd bekogeld.
De krant vertelde over acrobatische pogingen, een somersault en een trapeze. Ritchie zou uiteindelijk zijn gevlucht. De gebeurtenis werd ook in het satirische Amerikaanse weekblad Judge van 17 november 1883 naverteld. De berichtgeving maakt duidelijk dat de combinatie van artiest, ontevreden zaal en tomaten toen al als een herkenbaar verhaal kon worden gepresenteerd.
We moeten deze teksten wel lezen als historische persberichten, met hun eigen stijl en mogelijk gevoel voor overdrijving. Een levendige beschrijving is geen filmopname van wat er precies gebeurde. De latere herhaling van hetzelfde verhaal levert bovendien niet automatisch een onafhankelijke ooggetuige op.
Het voorbeeld wordt geregeld de eerste tomatenaanval in het theater genoemd. Daarvoor is meer bewijs nodig dan het feit dat veel websites hetzelfde krantenbericht kennen. Het is een bekend gedocumenteerd geval, geen bewezen geboortedag van een wereldwijd gebruik.
Waarom Shakespeare niet automatisch bij de tomaten hoort
Het cliché wordt graag teruggeplaatst naar de tijd van Shakespeare. De gedachte is verleidelijk: een drukke, open theaterzaal, mensen die staan te eten en een acteur die zijn publiek moet zien te overtuigen. Toch zijn dat nog geen aanwijzingen voor een dagelijkse regen van tomaten.
Shakespeare's Globe beschrijft hoe bezoekers appels, sinaasappels, noten, peperkoek en drank konden kopen. Het publiek keek niet voortdurend in de stilte die we vandaag in veel schouwburgen verwachten. Mensen juichten, jouwden en lieten zich horen.
Dezelfde instelling waarschuwt dat er weinig verslagen over publieksgedrag bewaard zijn en dat die vaak juist over slecht gedrag gaan. Dat is een belangrijke nuance. Een uitzonderlijke rel was nieuwswaardiger dan een gewone middag waarop mensen de voorstelling volgden.
Ook over de tomaat zelf circuleren te grove verklaringen. Soms wordt beweerd dat zij in Shakespeares tijd nog niet in Europa bestond. Volgens de Royal Botanic Gardens, Kew, bereikte de plant Europa in de zestiende eeuw. Het probleem is dus niet eenvoudig op te lossen met de stelling dat niemand de vrucht kon kennen.
Dat de plant aanwezig was, bewijst echter evenmin dat iedere Engelse theaterbezoeker er goedkoop over beschikte of ermee gooide. Voor een concrete theatergewoonte zijn concrete bronnen nodig. De aanwezigheid van een vrucht en haar gebruik als projectiel zijn verschillende historische vragen.
Wie zich dat levendige publiek beter wil voorstellen, kan ook lezen over Shakespeare's Globe. De nabijheid tussen spelers en bezoekers maakt begrijpelijk waarom publieksreacties zo'n grote rol konden spelen, zonder dat we er onbewezen tomaten bij hoeven te tekenen.
Afkeuring kon ook zonder groenten
De meest directe middelen om ongenoegen te tonen zitten al aan ons lichaam vast. Fluiten, sissen, roepen en boegeroep kunnen een voorstelling verstoren zonder dat iemand iets meeneemt. Een publiek kan daarnaast weigeren te applaudisseren of tijdens een optreden vertrekken.
De betekenis van zo'n reactie hangt af van de afspraken van de avond. Boegeroep bij een schurk in een voorstelling die publieksreactie uitlokt, is iets anders dan een artiest proberen weg te jagen. Dezelfde klank kan meespelen met de fictie of de uitvoering juist onmogelijk maken.
Ook de claque laat zien hoe ingewikkeld het hoorbare oordeel van een zaal kan zijn. Georganiseerde groepen konden bijval ondersteunen, maar ook afkeuring laten klinken. Wie het luidst werd gehoord, vertegenwoordigde niet noodzakelijk iedereen.
Daarom is een rumoerige zaal geen eenvoudig meetinstrument voor de kwaliteit van het stuk. Zij vertelt ook iets over de samenstelling van het publiek, de onderlinge verhoudingen en de verwachtingen waarmee mensen zijn gekomen.
De Old Price Riots: protest over de zaal zelf
Een beroemd voorbeeld van langdurig theaterprotest vond in 1809 plaats in Londen. Na een brand werd Covent Garden herbouwd. De directie verhoogde prijzen en veranderde de indeling van de publieksruimte. Dat leidde tot de Old Price Riots, genoemd naar de eis om de oude prijzen te herstellen.
Het Victoria and Albert Museum beschrijft hoe John Philip Kemble bij de heropening op 18 september in zijn Macbethkostuum werd ontvangen met geschreeuw, gesis en gejoel. De onrust hield niet op na één boze reactie. Voorstellingen werden wekenlang verstoord.
Hier ging de afkeuring dus niet simpelweg over een acteur die zijn tekst verkeerd zei. Bezoekers protesteerden tegen toegang, prijs en de manier waarop hun theater werd ingericht. De zaal was ook een plek waar sociale aanspraken zichtbaar werden.
Zo'n geschiedenis verandert onze blik op het cliché. Een roepend publiek hoeft niet alleen een verzameling slechtgemanierde klanten te zijn. Mensen konden ook strijden om wat zij als hun plaats in het openbare leven beschouwden. Tegelijk konden de verstoringen voor uitvoerders en andere bezoekers zeer ingrijpend zijn.
De precieze gebeurtenissen verdienen hun eigen onderzoek. Voor deze vraag volstaat de les dat theaterprotest meer oorzaken heeft dan teleurstelling over de voorstelling. Soms was de organisatie van het theater zelf het eigenlijke onderwerp.
Het bekendste beeld is eenvoudiger dan de geschiedenis erachter.
Actie Tomaat in Nederland
In de Nederlandse theatergeschiedenis is de tomaat verbonden met een concreet en invloedrijk protest: Actie Tomaat in 1969. Leerlingen van toneelscholen en medestanders verstoorden voorstellingen en gooiden tomaten naar acteurs.
Een belangrijk beginmoment was 9 oktober 1969. Tijdens het slotapplaus van Shakespeares De storm, gespeeld door de Nederlandse Comedie, gooiden studenten van de Amsterdamse Toneelschool tomaten naar het toneel. De terugblik van de Theatercollectie over 2019 haalt juist die avond aan, vijftig jaar na de gebeurtenis. De tomaten hoorden hier bij een gericht protest binnen de Nederlandse theaterwereld.
Dat het om het slotapplaus ging, maakt de omkering des te opvallender. Het moment waarop spelers gewoonlijk waardering ontvangen, werd gebruikt om onvrede zichtbaar te maken. De handeling kreeg daardoor meteen een betekenis die verder reikte dan de vrucht zelf. Het onderscheid tussen een afkeurende reactie op een optreden en een aanval op de organisatie van het theater werd onderwerp van discussie.
De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed plaatst de actie binnen het bredere protestklimaat van de jaren zestig. De onvrede ging onder meer over het toneelbestel en het subsidiebeleid. Grote gevestigde gezelschappen kregen volgens de actievoerders te veel ruimte, terwijl experiment en maatschappelijke betrokkenheid onvoldoende kansen kregen.
Dat is iets anders dan het stripverhaal waarin iemand na een slechte grap willekeurig naar een tomaat grijpt. De acties waren verbonden met opvattingen over vernieuwing, macht en de plaats van theater in de samenleving.
Ook hier is het belangrijk om de mensen op het podium niet uit het verhaal te laten verdwijnen. Een protest tegen een bestel kwam bij afzonderlijke acteurs en voorstellingen terecht. De betekenis van de actie en de ervaring van wie getroffen werd, hoeven niet volledig samen te vallen.
Wie dit verder wil volgen, vindt meer achtergrond bij Actie Tomaat en de Vlaamse Golf. Daar past de gebeurtenis binnen de ontwikkelingen die het theaterlandschap in Nederland en Vlaanderen veranderden.
Waarom juist de tomaat zo'n sterk beeld werd
Een zachte rode vrucht levert een onmiddellijk leesbaar beeld op. Zij kan zichtbaar uiteenspatten en een kostuum of decor bevuilen. Voor een tekenaar of filmmaker is weinig uitleg nodig om van zo'n vlek een teken van afkeuring te maken.
Dat is een verklaring voor de beeldkracht van het cliché, geen bewijs van zijn precieze oorsprong. We mogen de bruikbaarheid voor een grap niet verwarren met een volledig onderzocht historisch verspreidingsproces.
Hetzelfde geldt voor het woord rot. Het voegt aan de vernedering het idee toe dat de artiest zelfs niets bruikbaars krijgt toegeworpen. Toch moeten we niet aannemen dat bij ieder werkelijk incident uitsluitend bedorven vruchten werden gebruikt. Daarover moet de betreffende bron uitsluitsel geven.
In een theatraal beeld kunnen bovendien verschillende dingen samenvallen. Het publiek wordt een personage, de uitvoerder verliest even de controle en een voorwerp doorbreekt de afstand tussen zaal en podium. Dat verklaart waarom het motief zo geschikt is voor komedie en satire.
Van een voorwerp naar woorden
Vandaag verschijnen publieksreacties ook in recensies, gesprekken en online beoordelingen. Wie teleurgesteld is, heeft veel manieren om dat te vertellen. Dat maakt het interessant om na te denken over wat een oordeel eigenlijk zegt.
Een bezoeker kan een voorstelling slecht vinden en toch respectvol blijven tegenover de mensen die haar maken. Een maker kan op zijn beurt kritiek ernstig nemen zonder iedere afzonderlijke reactie als het definitieve oordeel over het werk te behandelen. Voor een gezelschap is een gerichte nabespreking meestal informatiever dan alleen de vraag of het publiek luid genoeg reageerde.
De geschiedenis van publieksprotest is daarmee ook een geschiedenis van de verhouding tussen makers en bezoekers. Wie mag reageren, op welk moment en op welke manier? De antwoorden veranderden door de eeuwen heen en verschillen nog altijd per speelvorm.
Een voorstelling met open publiekscontact vraagt andere afspraken dan een intiem drama waarin een lange stilte belangrijk is. Wie meer wil weten over zulke ongeschreven regels, kan verder lezen bij theateretiquette.
Wat blijft er van het cliché over?
Ja, tomaten zijn werkelijk als middel van afkeuring en protest gebruikt. De berichten over John Ritchie en de geschiedenis van Actie Tomaat geven daar concrete voorbeelden van. Nee, daarmee is niet bewezen dat iedere vroegere theaterzaal standaard een voorraad rotte vruchten klaar had liggen.
Het bekendste beeld is eenvoudiger dan de geschiedenis erachter. Mensen konden een artiest tegenwerken, een ster verdedigen, lagere prijzen eisen of een hele theaterstructuur aanvechten. Hun reacties liepen uiteen van stilte tot luidruchtige verstoring.
De volgende keer dat er in een komische scène een tomaat door de lucht vliegt, herken je dus meer dan een grap. Je ziet een uitvergroot beeld van een oude theatrale spanning: spelers willen de zaal meenemen, maar het publiek kan ook besluiten zijn eigen voorstelling te beginnen.
Bronnen
The New York Times. An Actor Demoralized by Tomatoes, 28 oktober 1883; historische persbron. https://www.nytimes.com/1883/10/28/archives/an-actor-demoralized-by-tomatoes.html
Judge, jaargang 5, nr. 108, 17 november 1883; contemporaine satirische navertelling van het optreden van Ritchie. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:JudgeMagazine17Nov1883.pdf
Shakespeare's Globe. Audiences, over bezoekers en gedrag in de vroegmoderne theaters (zonder jaar). https://www.shakespearesglobe.com/discover/shakespeares-world/audiences/
Victoria and Albert Museum. The story of theatre, onderdeel over de Old Price Riots (zonder jaar). https://www.vam.ac.uk/articles/the-story-of-theatre
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Actie!, tijdlijn met Actie Tomaat in 1969 (zonder jaar). https://www.cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/p/post-65-erfgoed/verhalen-en-tijdlijnen/actie
Stichting Theater in Nederland en Theatercollectie Allard Pierson. De Theatercollectie in 2019: een terugblik, 2020, onderdeel over vijftig jaar Aktie Tomaat. https://tin.nl/wp-content/uploads/2020/04/De-Theatercollectie-in-2019-DEF.pdf
Royal Botanic Gardens, Kew. Tomato: Solanum lycopersicum, verspreidingsgeschiedenis (zonder jaar). https://www.kew.org/plants/tomato
Beeldverantwoording
Discussie over het toneelbestel tijdens Actie Tomaat in de Amsterdamse Stadsschouwburg, 1 november 1969. Foto: Joost Evers / Anefo, Nationaal Archief, bestanddeelnummer 922-9267, via Wikimedia Commons. Licentie: CC0.




