top of page

Actie Tomaat en Vlaamse Golf

Nieuwe vrijheid op de scène.

Actie Tomaat en Vlaamse Golf

Een paar tomaten in een Amsterdamse schouwburg werden een symbool van een veel grotere onvrede. Later trokken Vlaamse makers de aandacht met voorstellingen die zich moeilijk in bestaande categorieën lieten onderbrengen. Dans, tekst, beeld en performance raakten met elkaar verweven. Het theaterlandschap veranderde, maar niet op één dag en niet volgens één plan.


Actie Tomaat en de Vlaamse Golf horen bij verschillende momenten en omstandigheden. De eerste naam verwijst naar de Nederlandse theaterprotesten die in 1969 zichtbaar uitbarstten. De tweede werd een verzamelnaam voor uiteenlopende Vlaamse en Brusselse podiumvernieuwingen uit vooral de jaren tachtig. Tussen beide bestaat geen eenvoudige rechte lijn.


Wel keren verwante vragen terug. Wie bepaalt het repertoire? Welke ruimte krijgt een nieuwe maker? Moet een speler een vastgestelde interpretatie uitvoeren of ook zelf beslissen? En hoe kan een theaterpraktijk aansluiting vinden bij een veranderende samenleving? Het antwoord veranderde niet alleen de voorstellingen, maar ook de plaatsen en organisaties waarin ze konden ontstaan.

Het naoorlogse theater in de Lage Landen kende belangrijke instellingen, opleidingen en repertoiretradities.

Het gevestigde theater en de onvrede van een nieuwe generatie


Het naoorlogse theater in de Lage Landen kende belangrijke instellingen, opleidingen en repertoiretradities. Binnen dat bestel werd veel waardevol werk gemaakt. Toch ervoeren nieuwe generaties beperkingen in de organisatie en in de verhouding tussen toneel en samenleving.


De kritiek richtte zich onder meer op hiërarchie, repertoirekeuze en het publiek dat werd bereikt. Een gezelschap kon artistiek aanzien hebben en tegelijk weinig ruimte bieden aan andere werkwijzen. De speler die uitsluitend een rol kreeg toebedeeld, kon verlangen naar meer invloed op het proces.


Die onvrede ontstond niet los van de bredere jaren zestig. Studentenbewegingen en maatschappelijke emancipatie maakten zeggenschap tot een dringende kwestie. Toch is het te gemakkelijk het theater alleen als een vertraagde afspiegeling van politieke protesten te zien. De makers formuleerden ook heel specifieke artistieke vragen over tekst, lichaam, samenwerking en de aard van een voorstelling.


Wat gebeurde er bij Actie Tomaat?


Op 9 oktober 1969 werden na een voorstelling van De storm door de Nederlandse Comedie in de Amsterdamse Stadsschouwburg tomaten naar het toneel gegooid. De handeling kreeg de naam Actie Tomaat, ook vaak geschreven als Aktie Tomaat, en werd het bekendste beeld van een bredere protestbeweging.


Daarna volgden discussies en andere acties. Niet iedereen deelde dezelfde politieke of artistieke doelstellingen. Sommige betrokkenen wilden bestaande verhoudingen hervormen, anderen verlangden een veel radicalere breuk. Het beeld van een volkomen eensgezinde jonge generatie tegenover één onveranderlijke oude orde is daarom te eenvoudig.


Ook over de persoonlijke ervaring bestaan verschillende herinneringen. Lien Heytings terugblik Zeven tomaten is waardevol als getuigenis van een betrokkene, maar blijft een later geschreven perspectief. Zo'n bron moet naast andere documenten worden gelezen. Juist het onderscheid tussen gebeurtenis, herinnering en later symbool helpt de betekenis zorgvuldig te begrijpen.


Een symbool is nog geen volledige verklaring


Actie Tomaat wordt geregeld voorgesteld als het moment waarop het Nederlandse theater in één keer modern werd. Dat geeft een sterk verhaal, maar doet eerdere experimenten en langere ontwikkelingen tekort. Vernieuwing was al gaande en liep na 1969 in verschillende richtingen door.


De veranderingen hadden bovendien organisatorische en financiële voorwaarden nodig. Een nieuwe groep moest kunnen repeteren, een speelplek vinden en een publiek opbouwen. Discussies over subsidie en beleid waren daarom geen bijkomstig naschrift bij een artistieke revolutie. Ze bepaalden mee welke alternatieven konden blijven bestaan.


De historische betekenis van de actie ligt vooral in haar zichtbaarheid en de kracht waarmee zij een bestaand debat verscherpte. Ze maakte de vraag naar andere verhoudingen onontkoombaar. Maar een theaterlandschap ontstaat door veel beslissingen, organisaties en generaties. Het blijft onzorgvuldig al die arbeid aan één avond toe te schrijven.


Collectieven en de speler als maker


Nieuwe werkwijzen gaven de speler meer verantwoordelijkheid. Een groep kon samen materiaal verzamelen, scènes improviseren en een tekst ontwikkelen. De grens tussen auteur, regisseur en uitvoerder werd soms minder scherp. Dat vergrootte de ruimte om eigen ervaring en observatie in het werk te brengen.


Collectief werken betekende niet noodzakelijk dat iedereen op ieder moment precies dezelfde taak had. Ook groepen zonder uitgesproken hiërarchie moesten beslissen wie vorm gaf, selecteerde en verantwoordelijkheid droeg. Het ideaal van gelijkwaardigheid vroeg een dagelijkse praktijk van overleg en verschil.


De erfenis daarvan is breder dan politiek theater. Ook een voorstelling zonder expliciete maatschappelijke boodschap kan voortkomen uit een zelfstandig denkend ensemble. De acteur verschijnt dan niet uitsluitend als drager van een personage, maar ook als iemand die zich verhoudt tot het materiaal en tot het publiek dat op dat moment aanwezig is.


Vlaanderen had een eigen voorgeschiedenis


De vernieuwingen in Vlaanderen ontstonden niet simpelweg doordat Nederlandse ontwikkelingen werden overgenomen. Er waren eigen spelers, instellingen en conflicten. Kleinschalige initiatieven, politiek theater en nieuwe ontmoetingsplaatsen hadden al vóór de jaren tachtig mogelijkheden geopend.


In Brussel onderzocht onder meer de Werkgemeenschap andere manieren van organiseren en communiceren. Ook elders werd geëxperimenteerd met publieksrelaties en maakprocessen. Die geschiedenis kreeg niet altijd dezelfde internationale zichtbaarheid als het werk van latere bekende namen, maar vormde een belangrijke voedingsbodem.


Terugblikken van makers en onderzoekers laten verschillende accenten zien. Sommigen benadrukken de breuk, anderen de continuïteit. Dat hoeft niet te worden opgelost met één definitief etiket. Een nieuwe generatie kan zich radicaal anders ervaren en tegelijk voortbouwen op vrijheden die eerder zijn bevochten. Beide waarnemingen kunnen historisch betekenisvol zijn.

De Vlaamse Golf is een verzamelnaam die vooral bekend werd door de internationale en Nederlandse aandacht voor een reeks vernieuwende makers.

Wat bedoelen we met de Vlaamse Golf?


De Vlaamse Golf is een verzamelnaam die vooral bekend werd door de internationale en Nederlandse aandacht voor een reeks vernieuwende makers. Onder die naam worden onder anderen Jan Decorte, Anne Teresa De Keersmaeker, Jan Lauwers, Wim Vandekeybus, Alain Platel en anderen met uiteenlopende praktijken samengebracht.


Hun werk vormde geen school met één manifest. Sommigen kwamen vanuit tekst en acteren, anderen vanuit dans, beeldende kunst of performance. De kracht van het verschijnsel lag mede in die eigenzinnigheid. Wat zij deelden was niet één stijl, maar een opvallende ruimte voor het ontwikkelen van een persoonlijke artistieke taal.


Onderzoeker Luk Van den Dries heeft de gedachte van totale vernieuwing nadrukkelijk gerelativeerd. Er waren internationale voorbeelden en verbindingen met eerdere emancipatie van de acteur. De golf was bovendien een naam die achteraf samenhang zichtbaar maakte. Ze mag niet worden verward met een groep die zichzelf op één bepaald moment gezamenlijk heeft opgericht.


Jan Decorte en een andere omgang met tekst


Jan Decortes werk hielp de verhouding tot grote dramatische teksten veranderen. Een klassieker hoefde geen onaantastbaar monument te blijven dat plechtig werd uitgevoerd. De maker kon hem reduceren, opnieuw formuleren en confronteren met de eigen aanwezigheid van de spelers.


Dat levert een bijzondere dubbelheid op. Een eenvoudig of ongepolijst lijkende speelwijze kan juist een precieze keuze zijn. Het publiek ziet iemand die een tekst probeert te zeggen, een handeling uitvoert en zich kwetsbaar toont binnen de voorstelling. De afstand tussen personage en speler kan daarmee zichtbaar blijven.


Decorte is niet representatief voor alles wat Vlaamse Golf wordt genoemd. Zijn belang toont juist hoe onbruikbaar één uniform model is. Een geschiedenis die alle vernieuwers dezelfde vorm of bedoeling toeschrijft, verliest de concrete verschillen waardoor hun werk de theaterwereld in beweging bracht.


Dans, beeld en performance verschuiven de grenzen


De ontwikkeling van hedendaagse dans uit Vlaanderen en Brussel is een wezenlijk onderdeel van dit verhaal. Choreografen maakten van beweging een zelfstandige manier om tijd, groepsverhoudingen en lichamelijke aanwezigheid te organiseren. Het lichaam hoefde geen illustratie bij een gesproken verhaal te zijn.


Ook beeldende kunstenaars vonden hun weg naar het podium. Een voorstelling kon ontstaan vanuit een object, visuele compositie of terugkerende handeling. Daardoor veranderde wat het publiek als ontwikkeling ervoer. Herhaling, duur en een verschuiving in aandacht konden even belangrijk worden als een nieuw feit in een intrige.


Die uitwisseling betekent niet dat dans en theater vroeger volledig van elkaar gescheiden waren. De geschiedenis kent talloze mengvormen. Het bijzondere was de nieuwe institutionele en artistieke ruimte waarin zulke grensoverschrijdingen een eigen positie en een internationaal publiek konden krijgen.


Kunstencentra en festivals als voorwaarden voor vrijheid


Nieuwe makers hadden plaatsen nodig waar werk kon worden ontwikkeld en getoond. Kunstencentra en festivals werden belangrijke schakels tussen artistiek experiment en publiek. Ze boden niet alleen een zaal, maar ook een omgeving voor ontmoeting, uitwisseling en soms langdurige ondersteuning.


In de geschiedenis van de Vlaamse podiumkunsten worden onder meer Kaaitheater, STUK en het Klapstukfestival met die ontwikkeling verbonden. Hun programma's brachten lokale en internationale praktijken met elkaar in gesprek. Een maker kon werk zien dat buiten de gebruikelijke repertoiretraditie viel en daar een eigen antwoord op ontwikkelen.


Het succes uitsluitend aan uitzonderlijk talent toeschrijven zou daarom onvolledig zijn. Talent heeft tijd, middelen en ontmoetingen nodig. De infrastructuur bepaalde mede wat zichtbaar en overdraagbaar werd. Tegelijk bleef de positie van een experimentele praktijk kwetsbaar wanneer financiering of publieke belangstelling veranderde.


Nederland en Vlaanderen als wederzijds speelterrein


De grenzen tussen beide theaterlandschappen waren doorlaatbaar. Nederlandse groepen en makers speelden in Vlaamse kunstencentra, terwijl Vlaamse voorstellingen in Nederland een enthousiast publiek konden vinden. Acteurs en andere medewerkers werkten bovendien over de grens.


Die uitwisseling veranderde het beeld dat beide gebieden van elkaar hadden. De Vlaamse Golf was mede een naam voor de ontdekking door programmeurs, critici en toeschouwers van werk dat in hun bestaande categorieën moeilijk paste. Een internationale reputatie werd dus ook gemaakt door ontvangst en presentatie.


Daarin schuilt een belangrijke les voor theatergeschiedenis. Een artistieke vernieuwing bestaat niet alleen op de vloer. Ze krijgt ook een geschiedenis doordat iemand haar programmeert, beschrijft, archiveert en aan anderen laat zien. Het verhaal van een golf is deels het verhaal van de mensen die haar als golf leerden herkennen.

Dat betekende niet dat alle machtsverschillen of uitsluitingen verdwenen.

Wat er veranderde en wat problematisch bleef


Het landschap werd veelzijdiger. Zelfstandige makers, collectieven en mengvormen kregen meer ruimte. De voorstelling hoefde zich niet meer vanzelfsprekend te verantwoorden als een transparante uitvoering van een vooraf bestaande toneeltekst. Ook de speler als medeverantwoordelijke maker kreeg een blijvender plaats.


Dat betekende niet dat alle machtsverschillen of uitsluitingen verdwenen. Internationale roem kon nieuwe hiërarchieën vormen. De aandacht voor enkele bekende namen kon de arbeid van anderen overschaduwen. Ook de vraag wie toegang had tot opleidingen, middelen en podia bleef bestaan.


Een hedendaagse terugblik heeft daarom baat bij zowel waardering als afstand. De vrijheid van de periode was werkelijk belangrijk, maar geen voltooid eindpunt. Haar waarde wordt juist duidelijker wanneer we ook vragen naar de voorwaarden waaronder andere makers die vrijheid vervolgens konden gebruiken.


De geschiedenis achter de bekende namen bewaren


Een landschapsverandering wordt gemakkelijk verteld via een handvol makers die internationaal doorbraken. Dat maakt een verhaal overzichtelijk, maar kan de ondersteunende arbeid onzichtbaar maken. Programmeurs, dramaturgen, technici, producenten en minder bekend gebleven ensembles hielpen dezelfde ruimte mogelijk maken.


Ook verdwenen producties verdienen aandacht. Een voorstelling die weinig toeschouwers had, kon voor een collega een beslissende ervaring zijn. Een tijdelijk initiatief kon mensen bijeenbrengen die later elders verder werkten. Succes en blijvende zichtbaarheid zijn daarom geen volledige maatstaf voor historisch belang.


Archieven, interviews en productiegegevens vullen elkaar hier aan. Een herinnering kan verklaren waarom een ontmoeting ertoe deed; een programma kan vastleggen wie er werkelijk samenwerkte. Door die bronnen te combineren wordt de Vlaamse Golf meer dan een erelijst en Actie Tomaat meer dan een steeds herhaald beeld. Het worden geschiedenissen van mensen die onder concrete omstandigheden andere mogelijkheden voor theater probeerden te organiseren.


Besluit


Van Actie Tomaat tot de Vlaamse Golf veranderde de verhouding tussen theatermaker, instelling en publiek ingrijpend. Dat gebeurde via verschillende generaties en lokale geschiedenissen. De collectieve zoektocht en de persoonlijke artistieke taal stonden daarbij soms op gespannen voet, maar konden elkaar ook mogelijk maken.


De nieuwe praktijken droegen bij aan het landschap dat later met begrippen als postdramatisch theater werd beschreven. Het verhaal bleef belangrijk, maar was niet langer overal het organiserende middelpunt. Om die verschuiving te begrijpen is de geschiedenis van de speelvloer onmisbaar, samen met die van de organisaties die haar openhielden.


Bronnen



Beeldverantwoording


De Stadsschouwburg in Amsterdam, waar Actie Tomaat plaatsvond. Foto: APK (2023). Bronbestand · CC BY-SA 4.0. Formaat aangepast voor webweergave.

Aangemaakt op:

16 nov 2026

Laatst aangepast:

18 nov 2026

Dit vind je misschien ook interessant

Politiek en vormingstheater
Boal, Fo en het publiek.
Postdramatisch theater
Tekst, beeld, lichaam en tijd.
Inclusie en Diversiteit in het Theater
een historische evolutie.
bottom of page