Historische foto uit de Bain Collection, gecatalogiseerd als Opera Claquers. Library of Congress.
Een zanger heeft zijn laatste noot nog maar net losgelaten of ergens op het balkon beginnen een paar mensen enthousiast te klappen. Aan de andere kant van de zaal volgt een tweede groep. Voor de artiest het weet, klinkt overal applaus. Een prachtige reactie, zou je denken. Alleen kon die reactie vroeger ook van tevoren besteld zijn.
De claque was een georganiseerde groep toeschouwers die een voorstelling of artiest hoorbaar ondersteunde. Geld, vrijkaartjes en afspraken konden bepalen wanneer de handen op elkaar gingen. Het systeem kende vooral in het negentiende-eeuwse Europese theater en de opera een opvallende plaats. Het laat zien dat de strijd om publiek niet ophield zodra de kaartjes verkocht waren.
De claque maakte van publieksgedrag een georganiseerde activiteit.
Wat was een claque precies?
Het Franse woord claque hangt samen met claquer, klappen of kletsen. Een deelnemer wordt een claqueur genoemd. Zo iemand woonde de voorstelling bij met een opdracht: op bepaalde momenten de indruk van enthousiasme helpen scheppen.
Dat kon gaan om applaus bij de opkomst van een ster, een uitbundige reactie na een aria of het roepen om een herhaling. De claque maakte van publieksgedrag een georganiseerde activiteit. Wat voor een gewone bezoeker een spontane uiting van waardering leek, kon onderdeel van een afgesproken patroon zijn.
Niet iedereen die met plezier voor een bevriende acteur klapt, behoort daarom tot een claque. Het gaat om de organisatie en de afspraak achter de reactie. Ook een fanclub, een uitgenodigde groep of een enthousiast studentenpubliek is niet automatisch een verzameling betaalde applaudisseerders.
Evenmin moet je de claque verwarren met een lachband bij televisie. Bij de claque zaten echte mensen in of rond een werkelijk publiek. Hun reacties maakten deel uit van dezelfde avond die de andere bezoekers meemaakten. Juist die nabijheid gaf het systeem zijn bijzondere mogelijkheden.
Parijs en de organisatie van succes
De Franse theaterwereld vormt een belangrijk hoofdstuk in deze geschiedenis. In achttiende- en negentiende-eeuws Parijs konden schouwburgen, operahuizen en artiesten georganiseerde aanhangers inzetten. Bekendheid en reputatie hadden grote waarde binnen een cultuur waarin premières en steroptredens veel aandacht trokken.
Historische naslagwerken noemen vaak 1820 als een belangrijk moment in de systematisering van de Parijse claque. De Encyclopaedia Britannica van 1911 verbindt dat jaar aan een bemiddelingskantoor van Sauton. Dat is een bruikbaar aanknopingspunt, maar geen reden om ieder ouder geval van georganiseerd applaus uit de geschiedenis te wissen.
De claque ontstond ook niet in een samenleving waarin het publiek daarvoor altijd stil en onpartijdig was geweest. Partijen in de zaal, persoonlijke aanhang en uitingen van afkeuring hebben een veel langere geschiedenis. De negentiende-eeuwse organisatie gaf zulke beïnvloeding een herkenbare beroepsmatige vorm.
Het onderzoek van theaterhistoricus A. H. Saxon, A Brief History of the Claque, plaatst de praktijk in die ruimere geschiedenis. Dat perspectief helpt om de claque als een verschijnsel van publiekscultuur te begrijpen. Het gaat niet alleen om een merkwaardig bijbaantje, maar ook om de vraag wie het hoorbare oordeel over een voorstelling bepaalde.
De chef de claque kende de voorstelling
Een goed georganiseerde claque had een leider, de chef de claque. Die moest weten wat er op het podium gebeurde en wanneer de reactie het meeste effect kon hebben. Willekeurig hard klappen was daarvoor niet voldoende.
George Hall beschrijft voor Opera Holland Park hoe Auguste Levasseur in de eerste helft van de negentiende eeuw een belangrijke claqueleider bij de Parijse Opéra was. Hij bestudeerde het werk, kende de muziek en de productie en kon repetities bijwonen. De publieksreactie werd dus voorbereid met kennis van de voorstelling.
Stel je voor wat daarbij kwam kijken. Wie te vroeg begint te klappen, kan een muzikale afsluiting verstoren. Wie te laat reageert, laat een belangrijk moment zonder de gewenste ondersteuning voorbijgaan. Een opkomst vraagt een ander soort reactie dan het slot van een hele akte.
Ook de plaats in de zaal doet ertoe. Een reactie uit verschillende richtingen kan een andere indruk geven dan een groep die zichtbaar als één blok optreedt. De zaal werd daarmee een tweede werkruimte: daar werd georganiseerd wat het podium als antwoord terugkreeg.
Voor hedendaagse makers is dat herkenbaar zonder dat zij applaus hoeven te kopen. Iedere acteur weet hoe belangrijk timing is. De claque gebruikte diezelfde aandacht voor het juiste moment, maar paste haar toe op de reactie van het publiek.
Wie betaalde de applaudisseerders?
De opdrachtgever kon een theaterleiding zijn, maar ook een afzonderlijke artiest of een andere betrokkene bij het succes van een productie. Er bestond geen contract dat in ieder land, ieder huis en iedere periode precies hetzelfde werkte.
Vrijkaartjes vormden een belangrijk onderdeel van het systeem. Een bezoeker kon toegang krijgen in ruil voor de verwachte reactie. Voor de leider konden daarnaast betalingen en andere voordelen een rol spelen. Daarom is betaald applaus een goede korte omschrijving, zolang we niet aannemen dat iedere claqueur simpelweg hetzelfde loonbriefje ontving.
De belangen konden bovendien uiteenlopen. De directie wilde misschien een succesvolle première, terwijl een solist vooral zijn eigen optreden ondersteund wilde zien. Een productiemedewerker kon waardering voor de avond nastreven, terwijl een concurrerende partij juist op een ongemakkelijke stilte hoopte.
Zo krijgt een ogenschijnlijk eenvoudige handeling een ingewikkelde achtergrond. Twee handen die elkaar raken, zeggen op zichzelf niets over de reden waarom iemand klapt. Voor de bezoeker naast de claqueur bleef die reden vaak onzichtbaar.
Er werd ook gelachen, geroepen en gezwegen
Historische beschrijvingen geven verschillende specialisaties binnen de claque. Sommige deelnemers moesten lachen, anderen bijval betuigen of om een bis vragen. Dergelijke indelingen maken duidelijk hoeveel soorten publieksreactie bruikbaar konden worden gemaakt.
Zulke lijstjes moet je wel als historische beschrijvingen lezen, niet als een universeel organigram dat in ieder theater aan de muur hing. De gebruikte namen en werkwijzen verschillen per bron en omgeving. De kern blijft dat de reactie werd afgestemd op het beoogde effect.
Stilte kon eveneens betekenis krijgen. Een artiest die op bijval rekende en plots weinig terughoorde, merkte dat onmiddellijk. Ook fluiten en boegeroep konden in de strijd tussen partijen worden ingezet. De claque had daardoor een mogelijke schaduwzijde: steun verlenen kon overgaan in het onder druk zetten of benadelen van anderen.
Dat betekent niet dat ieder historisch boegeroep gekocht was. Een publiek kon vanzelfsprekend oprecht ontevreden zijn. Wie iedere negatieve reactie aan een complot toeschrijft, ontneemt gewone bezoekers net zo goed hun eigen oordeel als degene die al het applaus voor volkomen onafhankelijk houdt.
Soms was zelfs het spontane applaus gerepeteerd.
Kon een claque een slechte voorstelling redden?
Een claque kon proberen de ontvangst te sturen. Dat is iets anders dan garanderen dat iedere bezoeker het werk mooi zou vinden. Een hard applaus verandert de tekst, de muziek of de kwaliteit van het spel niet met terugwerkende kracht.
Wel kan een publieke reactie beïnvloeden hoe een moment wordt ervaren. Een twijfelende bezoeker hoort dat anderen enthousiast zijn. Een artiest krijgt op het podium een teken van bijval. Een criticus maakt een avond mee waarin een bepaalde passage als een succes wordt ontvangen.
Hoe groot dat effect in een afzonderlijk geval was, vraagt onderzoek naar die concrete voorstelling. We kunnen niet uit het bestaan van een claque afleiden dat iedere succesvolle carrière werd gekocht. De invloed van publieksorganisatie moet naast andere factoren worden bekeken.
Juist daarom is de praktijk zo interessant voor de geschiedenis van roem. Een voorstelling laat weinig tastbare resten na. Wat achterblijft, zijn onder meer herinneringen, recensies en berichten over de ontvangst. Als die ontvangst gedeeltelijk georganiseerd werd, verdient ook het verhaal over het succes een kritische lezing.
Waarom applaus anderen kan meenemen
Ook buiten de historische opera is onderzocht hoe applaus zich door een groep verspreidt. Richard Mann en zijn collega's filmden voor een onderzoek uit 2013 zes groepen universiteitsstudenten die naar twee mondelinge presentaties luisterden. Binnen die opzet nam de kans dat iemand begon te klappen toe naarmate meer aanwezigen al applaudisseerden. Ook het stoppen hing samen met wat anderen deden.
Dat was geen proef met een negentiende-eeuwse claque en evenmin een meting van de artistieke kwaliteit van toneelvoorstellingen. Het onderzoek bewijst dus niet hoeveel extra kaartjes een claque verkocht of hoeveel carrières zij bepaalde. Het maakt wel begrijpelijk waarom een georganiseerde eerste reactie interessant kon zijn: de bezoekers in een zaal reageren ook op elkaar.
Daarvoor hoeft niemand zijn eigen oordeel volledig op te geven. Je kunt werkelijk geraakt zijn en tegelijk wachten tot iemand anders begint te klappen. Misschien aarzel je omdat de muziek nog niet helemaal afgelopen lijkt, of omdat je wilt weten welke reactie op dat moment passend is. Een hoorbaar begin kan die aarzeling doorbreken.
Zo bekeken werkte de claque met een heel gewone eigenschap van gezamenlijk kijken. De organisatie zat in de voorbereiding van een reactie die voor andere bezoekers een aanwijzing kon worden. Hoe ver dat effect reikte, bleef afhankelijk van de avond en het publiek.
Bronnen die zelf ook een voorstelling geven
Bij de claque horen levendige verhalen over listige leiders, veeleisende artiesten en indrukwekkende uitbarstingen van applaus. Ze lezen vaak alsof ze zelf een toneelscène vormen. Dat is aantrekkelijk, maar het maakt bronkritiek noodzakelijk.
Een negentiende-eeuws naslagwerk vertelt hoe een verschijnsel toen werd beschreven. Een autobiografie laat zien hoe een betrokkene het zich later herinnerde. Een roman kan een herkenbare praktijk verwerken en tegelijk de gebeurtenissen volledig verzinnen. Die soorten tekst leveren niet hetzelfde bewijs.
Anna Pycka bespreekt de claque in het literaire kennisproject New Panorama of Polish Literature. De verbinding met Bolesław Prus' roman De pop laat zien dat georganiseerde bijval ook in de verbeelding van schrijvers een herkenbaar verschijnsel was. Een romanvoorbeeld illustreert de culturele bekendheid, maar is geen kasboek van een werkelijk theater.
De lithografie Le Claqueur van Honoré Daumier uit 1842 biedt weer een andere ingang. Zij toont hoe een claqueur een onderwerp voor satire kon worden. Ook zo'n afbeelding is een gemaakt beeld met een eigen bedoeling, geen neutrale foto van de beroepspraktijk.
Wat een acteur hoort en een bezoeker gelooft
Voor een acteur is het publiek voortdurend aanwezig, ook wanneer de voorstelling met een duidelijke vierde wand wordt gespeeld. Stilte, beweging en lachen kunnen de ervaring van een scène veranderen. De claque maakte van die uitwisseling een doelbewust instrument.
Daarin zit een verschil tussen de reactie van één avond en een oordeel over de waarde van het hele werk. Een klein gezelschap kan een prachtige voorstelling spelen voor een rustig publiek. Een uitbundig onthaal bewijst op zijn beurt niet dat iedere aanwezige even sterk geraakt werd.
Bij een nabespreking is het daarom nuttig om verder te vragen dan hoe hard er geklapt werd. Wat kwam over? Waar werd gelachen? Welke scène riep spanning op? Zulke vragen geven makers meer houvast dan het aantal keren dat iemand terug voor het doek verscheen.
Voor bezoekers blijft applaus natuurlijk een waardevolle manier om waardering te tonen. Het verhaal van de claque hoeft niemand achterdochtig te maken tegenover de buur die enthousiast rechtstaat. Het maakt vooral duidelijk dat publieksgedrag een eigen geschiedenis heeft.
Een extra rol in de zaal
De claque voegde aan de zichtbare voorstelling een verborgen taakverdeling toe. Terwijl de acteurs en zangers hun rollen speelden, voerden sommige bezoekers een afgesproken opdracht uit. Het theater had daarmee ook spelers aan de andere kant van het voetlicht.
Wie daar meer over nadenkt, ziet hoe nauw kunst, reputatie en onderneming met elkaar verbonden kunnen zijn. Een theater wil mensen overtuigen om te komen. Een artiest wil gehoord en gewaardeerd worden. De claque bood een manier om ook het antwoord van de zaal te organiseren.
Daarmee staat zij op een interessante plaats in de theatergeschiedenis: tussen de oprechte ontroering van de bezoeker en de professionele voorbereiding van een succesvol optreden. Soms was zelfs het spontane applaus gerepeteerd.
Bronnen
A. H. Saxon. A Brief History of the Claque, Theatre Survey 5(1), 1964, p. 10-26. https://www.cambridge.org/core/journals/theatre-survey/article/abs/brief-history-of-the-claque/D7EC923C2DFC0FFFEEE769DAFC13AF96
George Hall, Opera Holland Park. Hired hands, historische bespreking van de claque (zonder jaar). https://operahollandpark.com/?p=4869
Anna Pycka, New Panorama of Polish Literature, Institute of Literary Research, Polish Academy of Sciences. Claque (zonder jaar). https://nplp.pl/en/artykul/claque/
Encyclopaedia Britannica. Claque, elfde editie, 1911; historische brontekst via Wikisource. https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Claque
National Gallery of Art. Honoré Daumier, Le Claqueur, 1842, Rosenwald Collection, inventarisnummer 1943.3.2977; primaire beeldbron en collectieregistratie. https://www.nga.gov/artworks/6153-le-claqueur
Richard P. Mann, Jolyon Faria, David J. T. Sumpter en Jens Krause. The dynamics of audience applause, Journal of the Royal Society Interface 10, 2013, artikel 20130466. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4043176/
Beeldverantwoording
Historische foto uit de Bain Collection, gecatalogiseerd als Opera Claquers. Library of Congress. Beeld: Bain News Service, via Library of Congress en Wikimedia Commons. Publiek domein.




