Oscar Wilde behoort tot die zeldzame schrijvers bij wie leven en werk bijna niet meer van elkaar los te zien zijn. Zijn scherpe geest, zorgvuldig opgebouwde publieke imago en talent voor briljante oneliners maakten hem tot een beroemdheid lang voordat het begrip celebrity zijn moderne betekenis kreeg. Maar achter de flamboyante dandy ging ook een bijzonder geschoolde schrijver schuil, die in amper enkele jaren een reeks toneelstukken schreef die nog altijd op podia over de hele wereld worden gespeeld.
Zijn leven kende bovendien een dramatische ommekeer die bijna de structuur van een toneelstuk lijkt te volgen. In het begin van de jaren 1890 stond Wilde op het hoogtepunt van zijn roem. In 1895 liepen in Londen tegelijkertijd twee succesvolle komedies van zijn hand. Enkele maanden later zat hij in de gevangenis, veroordeeld wegens seksuele relaties met mannen.
Dat contrast heeft het beeld van Oscar Wilde meer dan een eeuw bepaald. Toch doet het hem tekort om hem uitsluitend te herinneren als de geestige dandy die ten onder ging aan de Victoriaanse moraal. Wilde was dichter, romanschrijver, essayist, criticus en vooral een van de belangrijkste komedieschrijvers van het laat-Victoriaanse theater.
“I have nothing to declare but my genius”
Een jeugd tussen wetenschap, literatuur en Ierse cultuur
Oscar Fingal O'Flahertie Wills Wilde werd geboren op 16 oktober 1854 in Dublin. Zijn geboortehuis aan Westland Row maakt tegenwoordig deel uit van het Trinity Oscar Wilde Centre van Trinity College Dublin.
Hij groeide op in een intellectueel uitzonderlijk gezin. Zijn vader, Sir William Wilde, was een vooraanstaand oog- en oorarts die daarnaast schreef over archeologie, folklore en de Ierse oudheid. Zijn moeder Jane Wilde was dichteres, vertaalster en essayiste. Onder het pseudoniem Speranza publiceerde ze onder meer nationalistische gedichten in de krant The Nation, die verbonden was met de Young Ireland-beweging.
Literatuur, wetenschap, politiek en kunst waren daardoor geen verre begrippen in Wilde's jeugd. Ze behoorden tot het dagelijkse culturele milieu waarin hij opgroeide.
In 1871 begon Wilde klassieke talen te studeren aan Trinity College Dublin. Hij bleek een begaafd student en behaalde er onder andere de Berkeley Gold Medal. In 1874 zette hij zijn opleiding voort aan Magdalen College in Oxford.
Oxford zou voor zijn ontwikkeling beslissend worden.
Oscar Wilde en het estheticisme
Tijdens zijn jaren in Oxford kwam Wilde in aanraking met ideeën die zijn latere denken over kunst sterk zouden beïnvloeden. Twee namen zijn daarbij bijzonder belangrijk: kunstcriticus John Ruskin en schrijver en essayist Walter Pater.
Ruskin benadrukte de maatschappelijke en morele betekenis van kunst, terwijl Pater veel sterker de intensiteit van de esthetische ervaring centraal stelde. Wilde nam elementen uit beide denkwijzen over, maar zou er uiteindelijk een heel eigen artistieke houding uit ontwikkelen.
Hij werd nauw verbonden met het estheticisme, een beweging die schoonheid en artistieke ervaring een zelfstandige waarde toekende. De vaak met deze beweging verbonden formule art for art's sake, kunst om de kunst, bestond al vóór Wilde. Hij was dus niet de bedenker ervan. Door zijn publieke optredens werd hij wel een van de bekendste gezichten van het Britse estheticisme.
Ook zijn uiterlijk speelde daarbij een rol. Wilde cultiveerde bewust het beeld van de estheet en dandy. Zijn kleding, haarstijl, poses en liefde voor zorgvuldig gekozen interieurs maakten deel uit van een publieke persoonlijkheid die voortdurend balanceerde tussen ernst en zelfparodie.
Dat Wilde meer was dan alleen een opvallende student bleek in 1878, toen hij met zijn gedicht Ravenna de prestigieuze Newdigate Prize van Oxford won.
Na zijn afstuderen verhuisde hij naar Londen, vastbesloten om naam te maken als schrijver.
Van dichter tot internationale beroemdheid
In 1881 verscheen Wilde's dichtbundel Poems. De reacties waren gemengd, maar het boek en zijn opvallende publieke verschijning droegen verder bij aan zijn bekendheid.
Zijn grote doorbraak als publieke figuur volgde in 1882.
Producent Richard D'Oyly Carte nodigde Wilde uit voor een lezingentournee door de Verenigde Staten en Canada. Daar bestond een praktische reden voor. De operette Patience van Gilbert en Sullivan dreef de spot met het estheticisme, en Wilde vormde als herkenbare vertegenwoordiger van die beweging uitstekend publiciteitsmateriaal.
De tournee werd een enorm media-evenement. Wilde hield lezingen over kunst, interieur, kleding en esthetiek, maar werd tegelijkertijd zelf bekeken alsof hij een voorstelling was. Fotografen, kranten en karikaturisten verspreidden zijn zorgvuldig opgebouwde imago.
De beroemde uitspraak dat Wilde bij de Amerikaanse douane zou hebben gezegd dat hij "nothing to declare but my genius" had, behoort inmiddels tot zijn legende. Het verhaal wordt vaak herhaald, ook door gerenommeerde instellingen, maar de precieze historische oorsprong ervan is onvoldoende zeker om het zonder voorbehoud als letterlijk gebeurd incident te presenteren.
Wat wel duidelijk is, is dat Wilde tijdens zijn Amerikaanse reis een vroege meester bleek in iets wat tegenwoordig personal branding zou worden genoemd. Hij begreep dat schrijvers niet alleen met hun teksten, maar ook met hun publieke persoonlijkheid aandacht konden trekken.
Constance Lloyd en het gezinsleven van Oscar Wilde
In 1884 trouwde Wilde met Constance Lloyd, een ontwikkelde jonge vrouw die zelf schreef en zich later ook inzette voor sociale hervormingen en vrouwenrechten.
Ze kregen twee zonen: Cyril in 1885 en Vyvyan in 1886.
Het is verleidelijk om Constance in biografieën uitsluitend als "de vrouw van Oscar Wilde" te behandelen, maar ook zij had een eigen intellectueel en maatschappelijk leven. Het gezin woonde aan Tite Street in Chelsea, waar Wilde zich steeds sterker ontwikkelde van publieke estheet tot professioneel schrijver.
In de tweede helft van de jaren 1880 schreef hij journalistieke teksten, recensies en verhalen. Van 1887 tot 1889 was hij redacteur van het tijdschrift The Woman's World. Onder zijn leiding kreeg het blad meer aandacht voor literatuur, cultuur, onderwijs en maatschappelijke onderwerpen die vrouwen aangingen.
In 1888 verscheen The Happy Prince and Other Tales, een bundel sprookjes die laat zien dat Wilde veel meer kon dan alleen spitsvondige salonhumor schrijven. Verhalen als The Happy Prince en The Selfish Giant combineren fantasie met thema's als mededogen, sociale ongelijkheid, schoonheid en opoffering.
"Op 25 mei 1895 werd Oscar Wilde schuldig bevonden."
The Picture of Dorian Gray
Wilde's enige roman, The Picture of Dorian Gray, verscheen voor het eerst in 1890 in Lippincott's Monthly Magazine. Een uitgebreide en herziene boekversie volgde in 1891.
Het verhaal draait rond de jonge Dorian Gray, wiens portret ouder en lelijker wordt terwijl Dorian zelf zijn jeugdige uiterlijk behoudt. Naarmate zijn leven moreel ontspoort, worden de gevolgen daarvan niet op zijn gezicht maar op het schilderij zichtbaar.
De roman veroorzaakte controverse. Sommige recensenten beschouwden het werk als immoreel. Wilde reageerde onder meer door in de boekuitgave een reeks paradoxale uitspraken over kunst op te nemen. Daarin verdedigde hij de autonomie van het kunstwerk tegenover de eis dat kunst noodzakelijk een morele boodschap moest verkondigen.
Het zou echter te eenvoudig zijn om The Picture of Dorian Gray alleen als illustratie van "kunst om de kunst" te lezen. Het boek stelt juist ingewikkelde vragen over schoonheid, beïnvloeding, verlangen, verantwoordelijkheid en de prijs van een leven dat uitsluitend op genot is gericht.
In hetzelfde jaar 1891 verscheen ook Intentions, waarin verschillende van Wilde's belangrijkste essays over kunst en kritiek werden gebundeld.
Oscar Wilde vindt zijn ideale medium: het theater
Hoewel Wilde verschillende literaire vormen beoefende, vond hij in het theater het medium waarin zijn talent voor taal, sociale observatie en paradox volledig tot zijn recht kwam.
Zijn eerdere pogingen als toneelschrijver hadden nog niet tot een grote doorbraak geleid. Dat veranderde op 20 februari 1892 met de première van Lady Windermere's Fan in het St James's Theatre in Londen.
Het stuk was een succes.
Een jaar later volgde A Woman of No Importance, en in 1895 gingen zowel An Ideal Husband als The Importance of Being Earnest in première.
In deze komedies sloot Wilde aan bij de traditie van de comedy of manners, de zedenkomedie waarin de gewoonten, hypocrisie en sociale codes van een bepaalde klasse worden bespot.
Maar Wilde maakte van die vorm iets heel eigens.
Personages zeggen voortdurend het tegenovergestelde van wat het publiek verwacht. Ernstige maatschappelijke waarden worden als oppervlakkig behandeld, terwijl schijnbaar onbelangrijke zaken plechtig worden besproken. Respectabiliteit blijkt vaak een façade en keurige burgers blijken geheimen te hebben.
Zijn beroemde paradoxen zijn daardoor meer dan losse grappen. Ze draaien de logica van de Victoriaanse samenleving om en leggen haar tegenstrijdigheden bloot.
The Importance of Being Earnest
Op 14 februari 1895 ging The Importance of Being Earnest in première in het St James's Theatre.
Wilde had oorspronkelijk een versie in vier bedrijven geschreven. Producent en acteur George Alexander vroeg hem het stuk terug te brengen tot drie bedrijven voor de Londense productie.
Het verhaal draait onder andere om Jack Worthing en Algernon Moncrieff, twee mannen die alternatieve identiteiten gebruiken om aan hun maatschappelijke verplichtingen te ontsnappen. Daaruit ontstaat een ingenieuze komedie rond dubbele levens, huwelijk, afkomst en sociale conventies.
Zelfs de titel bevat een woordspeling. Earnest betekent ernstig of oprecht, maar klinkt tegelijkertijd als de mannennaam Ernest, een naam die binnen de intrige een absurde betekenis krijgt.
Het stuk behoort tegenwoordig tot de bekendste Britse komedies, maar Wilde kon nauwelijks van zijn triomf genieten.
Op het moment dat zijn theatercarrière haar hoogtepunt bereikte, begon de reeks gebeurtenissen die zijn leven volledig zou veranderen.
Lord Alfred Douglas en de processen van 1895
Wilde had in 1891 Lord Alfred Douglas, meestal Bosie genoemd, leren kennen. Douglas was de zoon van John Sholto Douglas, de markies van Queensberry.
Tussen Wilde en Douglas ontstond een intense relatie. Queensberry verzette zich daar fel tegen.
Op 18 februari 1895 liet Queensberry in Wilde's club, de Albemarle Club, een visitekaartje achter met een beledigende beschuldiging. De precieze formulering is door het haast onleesbare handschrift onderwerp van enige discussie, maar Queensberry beschuldigde Wilde ervan zich als "sodomite" te gedragen.
Wilde besloot Queensberry wegens smaad te vervolgen.
Dat bleek een rampzalige beslissing.
Queensberry's verdediging verzamelde informatie over Wilde's contacten met andere mannen. Tijdens het proces werd duidelijk dat deze getuigenissen gebruikt konden worden om Queensberry's beschuldiging te verdedigen. Wilde's aanklacht stortte in en Queensberry werd vrijgesproken.
Daarmee was de zaak echter niet afgelopen.
Het verzamelde materiaal kwam bij de autoriteiten terecht en Wilde werd zelf gearresteerd.
Het is belangrijk om daarbij juridisch nauwkeurig te blijven. Wilde werd uiteindelijk niet veroordeeld voor "sodomie", zoals soms vereenvoudigd wordt verteld. Hij werd vervolgd en veroordeeld wegens gross indecency, grove onzedelijkheid tussen mannen, op basis van de Criminal Law Amendment Act van 1885.
Na een eerste strafproces waarbij de jury geen uitspraak kon bereiken, volgde een tweede proces. Op 25 mei 1895 werd Oscar Wilde schuldig bevonden. Hij kreeg de maximale straf van twee jaar gevangenisstraf met dwangarbeid.
"In 1909 werden zijn stoffelijke resten overgebracht naar Père-Lachaise in Parijs."
Van gevierd toneelschrijver tot gevangene
De maatschappelijke val was vrijwel totaal.
Wilde's naam verdween van affiches en zijn succesvolle toneelcarrière kwam abrupt tot stilstand. Zijn bezittingen werden verkocht en zijn reputatie in de Britse samenleving stortte in.
Constance scheidde officieel niet van hem. Ze verliet Engeland met hun kinderen en gebruikte voortaan de achternaam Holland. Ze bezocht Wilde tijdens zijn gevangenschap en bleef financieel voor bepaalde kosten instaan, maar het gezinsleven zoals het vóór 1895 had bestaan, keerde niet terug.
Wilde verbleef tijdens zijn straf in verschillende gevangenissen en kwam uiteindelijk terecht in Reading Gaol.
De zware omstandigheden hadden grote gevolgen voor hem. Tijdens zijn gevangenschap schreef hij een lange brief aan Alfred Douglas. Die tekst werd na Wilde's dood gedeeltelijk gepubliceerd onder de titel De Profundis.
Het werk verschilt sterk van de glanzende komedies waarmee hij enkele jaren eerder de Londense theaters veroverde. Wilde kijkt erin terug op zijn verhouding met Douglas, zijn eigen keuzes, zijn lijden en zijn veranderde kijk op zichzelf.
Ballingschap en The Ballad of Reading Gaol
Op 19 mei 1897 kwam Wilde vrij.
Hij verliet vrijwel onmiddellijk Engeland en zou er nooit meer permanent terugkeren. In Frankrijk leefde hij een tijd onder de naam Sebastian Melmoth, een verwijzing naar de gotische roman Melmoth the Wanderer van Charles Maturin, een verre verwant van Wilde.
Zijn financiële situatie was slecht en zijn gezondheid was verslechterd.
Toch schreef hij nog één belangrijk werk: The Ballad of Reading Gaol, gepubliceerd in 1898. Het gedicht ontstond uit zijn ervaringen in de gevangenis en uit de executie van een medegevangene.
De dandy die ooit theaters, salons en Amerikaanse auditoria had gevuld, schreef nu over opsluiting, straf, schuld en menselijk lijden.
Op 30 november 1900 overleed Oscar Wilde in Parijs. Hij was 46 jaar oud.
Hij werd aanvankelijk begraven op de begraafplaats van Bagneux. In 1909 werden zijn stoffelijke resten overgebracht naar Père-Lachaise in Parijs. Zijn latere grafmonument werd ontworpen door de Britse beeldhouwer Jacob Epstein.
De blijvende betekenis van Oscar Wilde
Oscar Wilde's levensverhaal is zo spectaculair dat het zijn werk soms dreigt te overschaduwen. Dat gebeurde ook lange tijd in de literatuurgeschiedenis. Zijn uiterlijk, zijn uitspraken, zijn processen en zijn tragische laatste jaren kregen vaak minstens evenveel aandacht als zijn teksten.
Toch ligt zijn blijvende betekenis in de eerste plaats in wat hij schreef.
Voor het theater zijn vooral zijn komedies van de jaren 1890 van uitzonderlijk belang. Lady Windermere's Fan, A Woman of No Importance, An Ideal Husband en vooral The Importance of Being Earnest laten zien hoe een traditionele zedenkomedie tegelijk uiterst toegankelijk en intellectueel scherp kan zijn.
Zijn techniek is nog altijd herkenbaar. Wilde gebruikt geheimen, verkeerde identiteiten, sociale etiquette, huwelijk, status en schijnheiligheid als motor voor zijn intriges. Zijn personages spreken in zorgvuldig geconstrueerde paradoxen waarmee ze de waarden van hun omgeving voortdurend ondergraven.
Daarmee bevindt Wilde zich in een lange komische traditie, maar wijst hij ook vooruit naar modernere vormen van satire en absurdistische humor.
Ook zijn publieke persona blijft fascinerend. Wilde begreep uitzonderlijk goed hoe identiteit kon worden geconstrueerd en opgevoerd. De schrijver Oscar Wilde en het publieke personage "Oscar Wilde" waren niet helemaal hetzelfde. Juist dat spel met uiterlijk, stijl, reputatie en performance maakt hem opvallend modern.
Tegelijkertijd kan zijn leven niet los worden gezien van de historische vervolging van homoseksuele mannen in het Victoriaanse Groot-Brittannië. Zijn processen van 1895 werden een van de bekendste voorbeelden van de manier waarop wetgeving en maatschappelijke normen homoseksuele relaties criminaliseerden en levens konden verwoesten.
Dat Wilde na zijn dood opnieuw een centrale plaats in de literatuur- en theatergeschiedenis kreeg, is daarom meer dan een persoonlijke rehabilitatie. De man die in 1895 publiekelijk werd vernederd en opgesloten, behoort vandaag tot de meest gelezen en gespeelde schrijvers van zijn tijd.
En uiteindelijk is dat misschien de opvallendste ommekeer in een leven dat er zoveel kende: de maatschappij die Oscar Wilde veroordeelde is verdwenen, maar zijn toneelstukken staan nog altijd op het repertoire.
Bronnen
-Trinity College Dublin, Trinity Oscar Wilde Centre, "Oscar Wilde" en geschiedenis van het Wilde Centre.
-New College, University of Oxford, "Victorian (1837–1900)".
-Michèle Mendelssohn, Making Oscar Wilde, Oxford University Press, 2018.
-The Metropolitan Museum of Art, "Oscar Wilde", fotografie door Napoleon Sarony, 1882.
-British Library, Lady Eccles Oscar Wilde Collection.
-The National Archives, "The life and court trials of Oscar Wilde".
-National Portrait Gallery, London, "Oscar Wilde".
-University College Oxford, "Oscar Wilde's 1895".
-Petit Palais, Paris Musées, Oscar Wilde, l'impertinent absolu, 2016.
