top of page

Postdramatisch theater

Tekst, beeld, lichaam en tijd.

Postdramatisch theater

Een speler vertelt iets terwijl elders op de scène een handeling wordt herhaald. Beelden, klanken en lichamen volgen niet allemaal dezelfde lijn. De tekst is aanwezig, maar lijkt niet langer de hoogste instantie waaraan al het andere gehoorzaamt. De voorstelling vraagt een andere manier van kijken.


Postdramatisch theater is een begrip dat helpt om zulke praktijken te onderzoeken. De Duitse theaterwetenschapper Hans-Thies Lehmann maakte het internationaal invloedrijk met zijn boek Postdramatisches Theater uit 1999. Hij beschreef ontwikkelingen die al veel langer gaande waren, vooral sinds de jaren zestig.


Het woord wordt echter vaak te snel gebruikt. Een voorstelling zonder duidelijke intrige is niet automatisch postdramatisch en een postdramatische voorstelling hoeft niet zonder tekst te werken. Het gaat om de verhouding tussen de verschillende middelen. Drama kan aanwezig blijven zonder vanzelfsprekend het hele gebeuren te organiseren. Die verschuiving heeft grote gevolgen voor de rol van de speler, de dramaturgie en de activiteit van de toeschouwer.

Het postdramatische begrip onderzoekt voorstellingen waarin die hiërarchie wordt losser gemaakt.

Wat bedoelt drama in dit verband?


Drama betekent hier niet eenvoudig emotie of een ernstig onderwerp. Het verwijst naar een model waarin personages, handelingen en conflicten een herkenbare fictieve wereld vormen. De tekst biedt doorgaans een belangrijke ordening van wat de voorstelling moet laten zien en horen.


Dat model kent veel variatie. Klassieke tragedie, burgerlijk drama en modern teksttoneel verschillen aanzienlijk. Toch kunnen ze de verwachting delen dat de verschillende theatrale middelen samen een handeling en haar betekenis ondersteunen. De toeschouwer volgt hoe een situatie zich ontwikkelt.


Het postdramatische begrip onderzoekt voorstellingen waarin die hiërarchie wordt losser gemaakt. Licht, geluid, ruimte of lichamelijke duur kunnen een eigen logica krijgen. Ze hoeven niet uitsluitend de toestand van een personage of de volgende stap in het verhaal te verduidelijken. Daarmee verandert ook wat we als samenhang leren waarnemen.


Een naam uit 1999 voor oudere praktijken


Lehmanns boek is een historische en theoretische ordening, geen oprichtingsmanifest van een nieuwe groep. De makers die hij bespreekt, begonnen niet allemaal in 1999 postdramatisch te werken. Velen hadden al jaren een eigen praktijk ontwikkeld en gebruikten het label zelf niet noodzakelijk.


Die volgorde is belangrijk. Een begrip kan overeenkomsten zichtbaar maken zonder de oorzaak van die overeenkomsten te zijn. Het helpt om ontwikkelingen te vergelijken, maar mag de concrete geschiedenis van een gezelschap niet vervangen. Wie maakte de voorstelling, met welke middelen en voor welk publiek?


De Engelse vertaling uit 2006 vergrootte de internationale discussie. Het begrip werd invloedrijk in onderzoek en onderwijs, maar ook omstreden. Een krachtige theorie kan de blik openen en tegelijk nieuwe vanzelfsprekendheden vormen. Daarom is het nuttig haar te blijven toetsen aan voorstellingen die niet helemaal in het voorgestelde schema passen.


De voorgeschiedenis: avant-garde, performance en nieuwe media


Veel eerdere vernieuwingen hadden de centrale positie van de dramatische tekst al bevraagd. De historische avant-gardes onderzochten montage, klank en de zelfstandigheid van het lichaam. Artaud wilde een theater dat het publiek als totale zintuiglijke gebeurtenis trof. Andere makers ontwikkelden nieuwe verhoudingen tussen fictie en direct contact.


Sinds de jaren zestig kregen performance, happenings en nieuwe vormen van collectief maken een belangrijke plaats. Een gebeurtenis kon georganiseerd zijn rond een opdracht, een tijdsduur of een concrete aanwezigheid in plaats van een afgeronde intrige. Dans en beeldende kunst droegen wezenlijk aan die verschuiving bij.


Ook de veranderende mediaomgeving is van belang. Mensen leerden steeds meer beelden en signalen naast elkaar verwerken. Theater kon dat onderzoeken door scherm, opname en live lichaam op elkaar te laten reageren. Toch is het geen eenvoudige technologische noodzaak. Een voorstelling kan met weinig middelen postdramatische verhoudingen ontwikkelen.


Tekst verdwijnt niet, maar verandert van positie


De uitdrukking na het drama kan ten onrechte klinken alsof gesproken of geschreven taal is afgeschaft. In veel postdramatische praktijken is juist veel tekst aanwezig: fragmenten, lijsten, citaten, herinneringen of bestaand toneelrepertoire. De vraag is hoe die taal functioneert.


Een zin hoeft niet uitsluitend een personage te karakteriseren of een handeling vooruit te helpen. Zij kan ook klinken als materiaal, een herinnering oproepen of botsen met wat het lichaam laat zien. Een bekende tekst kan daardoor nieuwe betekenissen krijgen zonder dat een voorstelling hem van begin tot einde uitlegt.


De toeschouwer moet soms meer verbindingen zelf leggen. Dat is geen bewijs dat ieder publiek dezelfde vrijheid ervaart. Een collage kan ook dwingend of ondoordringbaar worden. Het interessante onderzoek ligt in de concrete manier waarop de voorstelling verschillende manieren van luisteren mogelijk maakt en richting geeft.


Robert Wilson: tijd en beeld als compositie


Robert Wilsons werk speelt een belangrijke rol in de beschrijving van theater dat niet volledig door een gewone verhaallijn wordt bestuurd. Licht, ritme en de precieze plaatsing van lichamen kunnen een zelfstandige compositie vormen. De kijker krijgt tijd om een beeld te ondergaan en details te ontdekken.


Einstein on the Beach, gemaakt met Philip Glass en andere medewerkers, ging in 1976 in Avignon in première. Het werk is een opera, maar volgt niet het vertrouwde model van een doorlopend verhaal over Albert Einstein. Beelden en muzikale structuren creëren andere verbanden en verwachtingen.


Dat betekent niet dat iedere toeschouwer willekeurig betekenis moet verzinnen. Herhaling, verschuiving en contrast geven houvast. De aandacht wordt nauwkeurig georganiseerd, ook wanneer de voorstelling weinig verklaart. Het onderscheid tussen geen conventionele plot en geen vorm is hier bijzonder belangrijk.

The Wooster Group ontwikkelde in New York een praktijk waarin acteurs, bestaand materiaal en technische media met elkaar in gesprek gaan.

The Wooster Group en de botsing tussen live en opgenomen


The Wooster Group ontwikkelde in New York een praktijk waarin acteurs, bestaand materiaal en technische media met elkaar in gesprek gaan. Opnames en schermen hoeven daarbij geen onzichtbaar hulpmiddel te zijn. Hun aanwezigheid kan juist onderdeel van de theatrale situatie worden.


Route 1 & 9 uit het begin van de jaren tachtig combineerde onder meer materiaal uit Thornton Wilders Our Town met andere performance- en videobronnen. De confrontatie tussen die materialen riep vragen op over cultureel geheugen en representatie. Zulke keuzes konden ook scherpe discussie uitlokken.


Het voorbeeld maakt duidelijk waarom een theorie alleen niet volstaat. Een collage is niet politiek onschuldig omdat zij betekenissen openlaat. De herkomst en historische beladenheid van materiaal blijven meetellen. Vormonderzoek en verantwoordelijkheid voor wat zichtbaar wordt, horen bij elkaar. Juist de spanning tussen verschillende bronnen vraagt een nauwkeurige lezing.


Needcompany en de ontmoeting van kunstvormen


Needcompany werd in 1986 door Jan Lauwers en Grace Ellen Barkey opgericht. Het gezelschap verbindt theater, dans, muziek en beeldende kunst. Het ensemble en de artistieke eigenheid van verschillende medewerkers zijn belangrijke onderdelen van die praktijk.


Zo'n mengvorm kan een verhaal bevatten en tegelijk verschillende manieren van aanwezigheid laten bestaan. Iemand spreekt, iemand danst en een object trekt de aandacht zonder dat alle onderdelen dezelfde informatie herhalen. De samenhang ontstaat mede uit hoe het publiek die lagen in de tijd ervaart.


Het is te beperkt Needcompany alleen als illustratie bij Lehmann te behandelen. Het werk heeft een eigen ontwikkeling, repertoire en organisatie. De theorie helpt bepaalde kenmerken benoemen; zij verklaart niet ieder besluit in een repetitie. Hetzelfde geldt voor andere gezelschappen die achteraf onder de noemer postdramatisch worden samengebracht.


Forced Entertainment en de zichtbare poging om te spelen


Forced Entertainment werkt sinds 1984 vanuit Sheffield. Het gezelschap onderzoekt onder meer hoe verhalen, herhaling en de zichtbare aanwezigheid van performers een voorstelling kunnen dragen. De situatie van mensen die voor een publiek iets proberen te doen, kan zelf centraal komen te staan.


Een verhaal hoeft daarbij niet netjes af te zijn. Het kan worden begonnen, onderbroken of tegensproken. De toeschouwer ziet niet alleen een fictieve wereld, maar ook de arbeid en onzekerheid van het vertellen. Humor kan ontstaan uit de afstand tussen de ambitie en wat er daadwerkelijk lukt.


Die zichtbaarheid vraagt precisie. Een voorstelling die onhandig of geïmproviseerd lijkt, kan zorgvuldig gecomponeerd zijn. De relatie met de zaal ontstaat niet vanzelf doordat acteurs zichzelf noemen. Het is de timing van verwachting, mislukking en volhouden die een concrete theatrale ontmoeting mogelijk maakt.


Het lichaam tussen personage en werkelijke aanwezigheid


Een performer kan tegelijk een figuur tonen en als werkelijk mens in de ruimte aanwezig zijn. Adem, vermoeidheid en de duur van een handeling herinneren het publiek daaraan. Het lichaam is dan niet uitsluitend een doorgeefluik voor een fictief personage.


Dat gegeven is niet in de jaren zestig uitgevonden. Ook ouder theater werkte met de aantrekkingskracht van levende spelers. Het verschil zit in de nadruk en de manier waarop de voorstelling die werkelijkheid organiseert. Zij kan de spanning tussen spelen en aanwezig zijn bewust tot onderwerp maken.


Voor spelers betekent dat niet dat voorbereiding overbodig wordt. Ook een eenvoudige handeling vraagt ritme, concentratie en afspraken met anderen. De afwezigheid van een traditioneel personage schept andere verantwoordelijkheden. De performer draagt bij aan een compositie waarvan de werking niet volledig in een vooraf geschreven rol besloten ligt.


De toeschouwer als actieve ordenaar


Wanneer meerdere lagen tegelijk zichtbaar zijn, kan niet iedereen op hetzelfde moment precies hetzelfde volgen. De toeschouwer kiest waar hij kijkt en welke verbinding hij legt. Daardoor wordt de eigen waarneming opvallender onderdeel van de ervaring.


Dat kan bevrijdend zijn, maar ook inspanning vragen. Een voorstelling kan tijdelijk houvast wegnemen en later nieuwe patronen aanbieden. De kwaliteit hangt niet af van zoveel mogelijk verwarring. Openheid wordt interessant wanneer er voldoende materiaal en vorm is om aandacht te laten werken.


Ook blijft de zaal sociaal ongelijk. Voorkennis, zintuiglijke mogelijkheden en vertrouwdheid met een bepaalde kunsttaal verschillen. Een maker kan daarom niet eenvoudig veronderstellen dat een open structuur voor iedereen dezelfde toegankelijkheid betekent. De toeschouwer actief noemen is het begin van een vraag, geen afgerond antwoord.

Onderzoekers hebben gevraagd of de tegenstelling tussen dramatisch en postdramatisch soms te scherp wordt gemaakt.

Kritiek op het begrip postdramatisch


Onderzoekers hebben gevraagd of de tegenstelling tussen dramatisch en postdramatisch soms te scherp wordt gemaakt. Oudere toneelvormen bevatten al onderbrekingen, lichamelijkheid en directe publieksrelaties. Hedendaagse tekstvoorstellingen kunnen bovendien hun eigen representatie kritisch onderzoeken.


Ook de geografische blik verdient aandacht. Een theorie die vooral bepaalde Europese en Noord-Amerikaanse experimenten ordent, kan niet zonder aanpassing als universele geschiedenis worden gebruikt. Andere theatertradities kennen andere relaties tussen tekst, muziek, beweging en publiek. Zij bestaan niet pas wanneer een westerse theorie ze herkent.


Het begrip blijft bruikbaar wanneer het een instrument is om precies te kijken. Het wordt beperkend wanneer het als kwaliteitslabel gaat functioneren. Een voorstelling is niet beter omdat zij postdramatisch genoemd kan worden. De vraag blijft welke ervaring zij organiseert en waarom die vorm voor het materiaal nodig is.


Kijken zonder voortdurend naar de volgende gebeurtenis te vragen


Een praktische ingang is om tijdens een voorstelling niet alleen te zoeken naar wat er in het verhaal gebeurt. Kijk ook naar de verdeling van aandacht. Welk geluid komt terug? Hoe verandert een lichaam in de ruimte? Wanneer raken twee lagen elkaar en wanneer blijven zij juist uit elkaar?


Die vragen maken de ervaring niet automatisch eenvoudiger, maar geven ander houvast. Een herhaalde handeling kan bijvoorbeeld na enkele minuten een andere betekenis krijgen doordat vermoeidheid zichtbaar wordt. Er is dan geen nieuw plotfeit, maar wel een verandering in de situatie die het publiek waarneemt.


Voor makers geldt dezelfde precisie. Een open vorm vraagt selectie en timing. Wanneer alle elementen voortdurend even hard om aandacht vragen, kan hun verschil verdwijnen. Een voorstelling die de toeschouwer ruimte wil geven, moet daarom ook omstandigheden scheppen waarin werkelijk iets te kiezen en te vergelijken valt. De vrijheid van het kijken ontstaat binnen een zorgvuldig gemaakte gebeurtenis.


Besluit


Postdramatisch theater benoemt een belangrijke verschuiving in de verhoudingen tussen de middelen van een voorstelling. De tekst kan blijven, terwijl beeld, geluid, lichaam en tijd een zelfstandiger werking krijgen. Het begrip helpt een veelvormige geschiedenis te bespreken, zolang de verschillen tussen makers zichtbaar blijven.


In het hedendaagse theater bestaan dramatische en postdramatische mogelijkheden naast elkaar en worden zij voortdurend gecombineerd. Documentaire, digitale en participatieve vormen openen nieuwe vragen zonder het verhaal af te schaffen. De geschiedenis loopt daarom niet naar één eindpunt. Zij vergroot het gereedschap waarmee makers en publiek samen kunnen onderzoeken wat een live gebeurtenis betekent.


Bronnen



Beeldverantwoording


Theatermaker Robert Wilson bij zijn installatie A House for Edwin Denby. Foto: 0wl464 (2015). Bronbestand · CC BY-SA 4.0. Formaat aangepast voor webweergave.

Aangemaakt op:

16 nov 2026

Laatst aangepast:

18 nov 2026

Dit vind je misschien ook interessant

Théâtre de la cruauté
het theater van de wreedheid.
Het Absurdistische Theater
tussen angst en vernieuwing.
Actie Tomaat en Vlaamse Golf
Nieuwe vrijheid op de scène.
bottom of page