Wat blijft er van theater over wanneer je het grote decor, de fraaie kostuums en de technische effecten wegneemt? Voor Jerzy Grotowski was dat geen vraag uit geldnood. Hij wilde onderzoeken welke ontmoeting alleen in een levende voorstelling mogelijk wordt. Het antwoord zocht hij in het werk van de acteur en in de nabijheid van een publiek.
Het zogenoemde arme theater veranderde daarmee de betekenis van soberheid. Een eenvoudig voorwerp kon verschillende werelden oproepen. Een kleine speelruimte kon de toeschouwer een ongemakkelijke positie geven. Een zorgvuldig gecomponeerde stem of beweging kon de werking van een hele scenografie overnemen.
Grotowski werd een invloedrijke theatervernieuwer, maar zijn reputatie groeide soms uit tot een verzameling mythes over grenzeloze overgave. Wie zijn geschiedenis zorgvuldig bekijkt, ontdekt iets concreters: een langdurig gezamenlijk onderzoek, met veranderende uitgangspunten, uitzonderlijk precieze acteurs en veel meer historische tegenstrijdigheden dan één beroemde formule kan bevatten.
Vanaf het einde van de jaren vijftig ontwikkelde Grotowski in Opole zijn werk bij het Theater van de Dertien Rijen.
Een laboratorium in Polen
Vanaf het einde van de jaren vijftig ontwikkelde Grotowski in Opole zijn werk bij het Theater van de Dertien Rijen. Dramaturg Ludwik Flaszen speelde daarin een wezenlijke rol. Het gezelschap werkte binnen het culturele bestel van de Poolse volksrepubliek, met de mogelijkheden en beperkingen die daarbij hoorden.
Het woord laboratorium werd in 1962 officieel deel van de naam. Dat verwees naar onderzoek: een voorstelling was niet alleen een eindproduct, maar ook een gelegenheid om hardnekkige vragen opnieuw te testen. Wat gebeurt er wanneer de afstand tot de speler verandert? Hoe kan stem een ruimte organiseren?
In 1965 verhuisde het gezelschap naar Wrocław. Die continuïteit is belangrijk. De bekende producties kwamen voort uit langdurige samenwerking en herhaalde bewerking. Ze waren niet het resultaat van één plotselinge ingeving van een eenzame regisseur.
Arm betekent een keuze
Flaszen gebruikte het begrip arm theater om de werking van de voorstellingen te omschrijven. Eenvoudige vaste elementen konden door het handelen van de acteur telkens een andere functie krijgen. Grotowski formuleerde daarnaast een proces van weglaten: welke onderdelen zijn werkelijk onmisbaar voor theater?
Het ging niet om de stelling dat financiële armoede kunstenaars vanzelf beter maakt. Een intensieve opleiding, een langdurig repetitieproces en een kleine zaal vragen juist tijd en middelen. De artistieke keuze voor weinig zichtbare materialen is iets anders dan slechte arbeidsvoorwaarden.
Ook een kaal podium is op zichzelf nog geen arm theater. Wanneer de acteurs een conventionele voorstelling spelen met minder decor, blijft de fundamentele verhouding mogelijk gelijk. Grotowski onderzocht hoe de acteur, de voorwerpen en het publiek samen een andere gebeurtenis konden vormen.
Wat theater eigen maakt
Film en televisie kunnen beelden monteren, locaties veranderen en een groot spektakel herhaalbaar maken. Grotowski wilde niet proberen die mogelijkheden op hun eigen terrein te overtreffen. Hij zocht naar wat een levende theatrale ontmoeting onderscheidt.
Daarbij werd de acteur geen leverancier van losse effecten. Stem, adem, impuls en beweging moesten een samenhangende handeling vormen. Het publiek bevond zich in dezelfde ruimte en kon niet volledig buiten de gebeurtenis blijven staan.
Dit betekent niet dat iedere kleine voorstelling vanzelf intenser is dan een grote. Nabijheid kan ook ongericht of vermoeiend worden. De historische betekenis ligt in het systematische onderzoek naar die verhouding. Afstand, zichtbaarheid en lichamelijke inzet werden geen toevallige omstandigheden, maar onderdelen van de dramaturgie: de manier waarop een voorstelling haar werking organiseert.
De acteur onderzoekt zichzelf
De training in het Laboratoriumtheater richtte zich op de beschikbaarheid van lichaam en stem. Het ging om meer dan spierkracht of een verzameling indrukwekkende houdingen. Een technische mogelijkheid moest verbonden raken met een concrete innerlijke en fysieke impuls.
Een speler kan bijvoorbeeld een beweging correct uitvoeren en tegelijk de indruk geven dat hij haar alleen demonstreert. Het onderzoek begint dan pas. Wat verhindert dat de handeling noodzakelijk lijkt? Waar wordt de adem vastgezet? Waar wordt een reactie vooraf bedacht in plaats van werkelijk gevolgd?
Zulke vragen maakten de acteur medeonderzoeker. Het materiaal van een voorstelling ontstond niet uitsluitend doordat een regisseur voorschreef hoe een rol eruit moest zien. Persoonlijke associaties en fysieke ontdekkingen konden deel worden van een strakke compositie. De verhouding tussen vrijheid en vorm bleef daarbij voortdurend in beweging.
Via negativa uitgelegd
Het begrip via negativa verwijst naar een weg van wegnemen. In plaats van telkens nieuwe kunstgrepen toe te voegen, onderzoekt de speler welke blokkades een handeling verhinderen. Een overbodige spanning, een automatische pose of een vooropgezet effect kan de impuls onderbreken.
Dat klinkt eenvoudig, maar is niet hetzelfde als spontaan doen waar men zin in heeft. Zonder vorm en herhaalbaarheid kan een repetitie moeilijk worden onderzocht. Het doel is een grotere beschikbaarheid binnen een precies opgebouwde handeling.
De term is bovendien geen universeel medisch of psychologisch model. Hij hoort bij een bepaalde artistieke praktijk. Wie hem vandaag gebruikt, moet duidelijk maken welk concreet werk ermee wordt bedoeld. Een beroep op Grotowski rechtvaardigt geen onbegrensde aanspraak op de persoonlijke geschiedenis of lichamelijke grenzen van een speler.
Het is belangrijk dit niet voor te stellen als een documentaire reconstructie van Auschwitz.
Akropolis verandert de wereld
Akropolis ging in 1962 in première en werd daarna verder ontwikkeld. Het uitgangspunt was een dramatisch gedicht van Stanisław Wyspiański waarin Bijbelse en klassieke beelden samenkomen met de Poolse geschiedenis. Grotowski en zijn medewerkers plaatsten dat materiaal in een radicaal andere theatrale omgeving.
De voorstelling riep de wereld van een vernietigingskamp op. De verheven culturele erfenis botste daardoor met de historische ervaring van massavernietiging. Voorwerpen en lichamelijke arbeid kregen een beklemmende materiële aanwezigheid.
Het is belangrijk dit niet voor te stellen als een documentaire reconstructie van Auschwitz. De productie gebruikte een gecomponeerde theatrale werkelijkheid. Juist de botsing tussen een cultureel ideaal en een vernietigende omgeving organiseerde haar betekenis. De tekst werd niet alleen ingekort of geïllustreerd, maar in een nieuwe verhouding tot geschiedenis en publiek geplaatst.
Voorwerpen gaan handelen
In arm theater krijgt een voorwerp betekenis door gebruik. Een object hoeft niet op één herkenbare manier te worden ingezet. Een tafel kan een verhoog, een grens of een hindernis worden, afhankelijk van de handeling en de verhoudingen eromheen.
Daarmee wordt de verbeelding van het publiek actief aangesproken. De toeschouwer ziet het materiaal en kan tegelijk een andere functie erkennen. De omzetting is niet volledig verborgen zoals in een illusiedecor. Ze gebeurt zichtbaar tijdens de voorstelling.
Voor scenografie is dat een belangrijke verschuiving. Het ontwerp bestaat niet alleen uit wat vooraf in de ruimte staat. Het omvat ook de mogelijke handelingen met die ruimte. Een arm toneelbeeld kan dus zeer nauwkeurig ontworpen zijn, juist doordat ieder onderdeel verschillende taken moet kunnen dragen.
The Constant Prince
The Constant Prince uit 1965 is gebaseerd op Calderóns drama, in een Poolse bewerking van Juliusz Słowacki. Ryszard Cieślak speelde de centrale rol. De productie werd een internationaal ijkpunt in de discussie over wat een acteur op het toneel kon volbrengen.
De toeschouwers zaten in een opstelling die hun blik mede bepaalde. Zij keken niet eenvoudig vanuit een neutrale donkere zaal naar een afgescheiden verhaal. Hun positie kon de ervaring van toekijken, oordelen en macht voelbaar maken.
De betekenis van Cieślaks spel wordt vaak beschreven met grote woorden over overgave. Zulke getuigenissen documenteren de intensiteit waarmee tijdgenoten de voorstelling ervoeren. Ze vervangen echter geen beschrijving van het werk: de nauwkeurige fysieke structuur, de stemvoering, de herhaling en de persoonlijke bronnen waaruit een speler kon putten.
Cieślak als medeschepper
De geschiedenis alleen onder Grotowski's naam vertellen, maakt de acteurs te klein. Cieślak was geen instrument dat simpelweg uitvoerde wat iemand anders al volledig had bedacht. Zijn mogelijkheden en onderzoek droegen bij aan wat de voorstellingen konden worden.
Die erkenning geldt ook voor andere medewerkers. Een gezelschap bestaat uit uiteenlopende vaardigheden, herinneringen en arbeidsprocessen. Flaszens dramaturgische bijdrage en de ervaringen van de spelers horen bij dezelfde geschiedenis als de ideeën van de regisseur.
Dat maakt de verhouding tussen persoonlijke ervaring en zichtbare rol bijzonder interessant. Wat een acteur tijdens het maken gebruikt, hoeft voor het publiek niet letterlijk herkenbaar te zijn. De bron van een beweging kan privé blijven terwijl de beweging zelf een duidelijke theatrale structuur krijgt. Authenticiteit betekent hier niet dat de speler zijn levensverhaal uitlegt.
Een boek met veel stemmen
Towards a Poor Theatre verscheen in 1968 bij Odin Teatrets Forlag. Grotowski staat als auteur op het omslag, maar de bundel brengt teksten en bijdragen van verschillende betrokkenen samen. Eugenio Barba vervulde een belangrijke rol in de totstandkoming en internationale verspreiding.
Het boek bevat uiteenlopende materialen: theoretische uitspraken, gesprekken, beschrijvingen van producties en verslagen van training. Het is daarom geen volledig eenduidige handleiding. Ook het tijdstip waarop een bijdrage ontstond, doet ertoe.
Wie twee verslagen van acteurstraining vergelijkt, kan verandering ontdekken in plaats van één vast systeem. Dat is historisch vruchtbaarder dan losse oefeningen kopiëren en ze vervolgens als de definitieve methode presenteren. Het laboratorium ontwikkelde zich juist doordat eerdere antwoorden opnieuw ter discussie konden worden gesteld.
Internationale tournees en publicaties maakten het werk bekend buiten Polen.
De wereld kijkt mee
Internationale tournees en publicaties maakten het werk bekend buiten Polen. The Constant Prince werd onder meer in Amsterdam en Luik getoond. De invloed verspreidde zich via toeschouwers, workshops, beschrijvingen en de ontmoetingen van makers.
Die verspreiding maakte verschillende interpretaties mogelijk. Een gezelschap kon vooral de sobere middelen onthouden, een ander de training of de ongebruikelijke publieksopstelling. Niet iedereen die zich op Grotowski beriep, zette hetzelfde onderzoek voort.
Daarom is invloed geen keurmerk van historische trouw. Een maker kan een productieve eigen weg vinden vanuit een gedeeltelijke ontmoeting met ouder werk. Voor geschiedschrijving blijft wel belangrijk om de stap zichtbaar te maken tussen wat het Laboratoriumtheater daadwerkelijk deed en wat latere kunstenaars daarvan maakten.
Verder dan voorstellingen
Rond 1970 verschoof Grotowski's aandacht naar activiteiten die doorgaans paratheater worden genoemd. Daarin werd de vaste scheiding tussen uitvoerders en toeschouwers verder onderzocht. Het ging steeds minder om het vervaardigen van een gewone voorstelling voor een betalende zaal.
Die verandering laat zien waarom zijn hele loopbaan niet eenvoudig onder arm theater kan worden samengevat. Het begrip is sterk verbonden met een bepaalde fase en bleef daarna beroemd, ook toen de centrale vragen al waren verschoven.
Een historische ontwikkeling hoeft bovendien geen vooruitgang in één richting te zijn. Voorstellingen, onderzoek en deelname dienen verschillende doelen. Wie de latere activiteiten uitsluitend beoordeelt als geslaagde of mislukte toneelstukken, gebruikt mogelijk een maatstaf die niet meer bij het werk past. Tegelijk blijft kritische beschrijving van de feitelijke praktijk nodig.
De erfenis op de speelvloer
Voor hedendaagse theatermakers is vooral de samenhang tussen middelen en ontmoeting bruikbaar. Een kleine productie kan onderzoeken wat ieder object werkelijk toevoegt. Een repetitie kan vragen waar de aandacht van de speler en de toeschouwer uiteenloopt.
Dat vraagt geen imitatie van beroemde foto's. Een lichaamshouding uit een historische voorstelling heeft buiten haar oorspronkelijke ritme en context niet noodzakelijk dezelfde betekenis. De afbeelding toont een moment, terwijl het werk in de overgang tussen momenten lag.
Een respectvolle omgang met spelers hoort bij een hedendaagse toepassing. Intensief onderzoek wordt niet waardevoller doordat toestemming onduidelijk blijft of uitputting wordt verheerlijkt. De vruchtbare vraag is hoe een speler met voldoende tijd, technische begeleiding en zeggenschap tot helder, herhaalbaar en betrokken handelen kan komen.
Besluit
Het arme theater verplaatste de aandacht naar de acteur en naar wat er tussen levende mensen in dezelfde ruimte kan ontstaan. Sobere middelen werden geen beperking, maar een nauwkeurig gekozen mogelijkheid. De voorstellingen en de training maakten die gedachte concreet.
Grotowski, Flaszen, Cieślak en hun medewerkers lieten tegelijk een geschiedenis na die niet in een eenvoudig recept past. Hun onderzoek veranderde van richting en kreeg internationaal zeer uiteenlopende navolging. Van daaruit lopen verbindingen naar fysiek theater, collectieve maakprocessen en participatieve praktijken. De blijvende erfenis is vooral de bereidheid om opnieuw te onderzoeken wat een theatrale ontmoeting noodzakelijk maakt.
Bronnen
Jerzy Grotowski, Towards the Poor Theatre, Tulane Drama Review 11.3, 1967, p. 60–65. Primaire kunstenaarsbron.
The Grotowski Institute, The Laboratory Theatre, 2012, encyclopedisch dossier.
The Grotowski Institute, Poor theatre, 2012.
The Grotowski Institute, Akropolis, 2012.
The Grotowski Institute, The Constant Prince, 2012.
The Grotowski Institute, Cieślak Ryszard, 2012.
The Grotowski Institute, Towards a Poor Theatre, 2012, ontstaans- en publicatiegeschiedenis van de bundel.
The Grotowski Institute, Total act, 2012, toelichting op onder meer via negativa.
The Grotowski Institute, Paratheatre, 2012.
Beeldverantwoording
Portrettekening van Jerzy Grotowski door Zbigniew Kresowaty, 1983. Bronbestand · Gebruik met naamsvermelding. Formaat aangepast voor webweergave; de website kan een uitsnede tonen. De vermelde beeldlicentie heeft betrekking op de afbeelding.




