Zones van een podium

Cour, Jardin, enzovoort...

Een toneelstuk regisseren is in zeker zin te vergelijken met het regelen van het verkeer, hoe meer elementen er aanwezig zijn op het podium hoe meer er moet toegekeken worden dat alle acteurs, muzikanten, dansers, decorstukken, rekwisieten zich op de juiste plaats bevinden, dit alles met als hoofddoel het publiek een overzichtelijk beeld te bieden op het podium.

 

Om de plaatsing van deze elementen in goede banen te leiden is het belangrijk dat iedereen dezelfde taal spreekt. Uiteraard is de spreektaal erg belangrijk maar er zijn ook specifieke theatertermen die gebruikt worden om de communicatie tussen regisseur, acteur, technieker, enzovoort te vereenvoudigen. Enkele van deze termen vinden hun oorsprong bij de Romeinse theaters.

Cour en Jardin

 

Een klassieke valkuil bij de communicatie is links en rechts, uiteraard is het verschil tussen links en rechts kennen hier niet het probleem, maar wanneer een regisseur vanuit de zaal, met zijn gezicht op het podium gericht vraagt aan een acteur om naar links te bewegen, bestaat de kans dat de acteur in kwestie zich vanuit het gezichtspunt van de regisseur naar rechts beweegt. Dit heeft niets te maken met moedwil van de acteur in kwestie, maar aangezien deze met zijn gezicht naar de zaal gericht staat is links voor hem net het tegenovergestelde van wat de regisseur bedoelde.
Om deze verwarring te voorkomen spreekt men in het theater van Cour en Jardin. Waarbij Cour, vanuit de zaal gezien, de rechterkant van het podium is en Jardin, vanuit de zaal gezien, de linkerkant van het podium is.

Zoals wellicht al duidelijk is, zijn deze termen afkomstig uit Frankrijk. Het verhaal wil dat toen Molière in de zeventiende eeuw toneel mocht maken in La Salle des Machines van het Palais des Tuileries, hij in plaats van links en rechts de kant van de tuin (coté jardin) en de kant van de binnenplaats (coté cour) gebruikte om de gewenste richting aan te duiden.


In het Engelse theaterjargon worden deze termen vervangen door “Stage left” en “Stage Right”, wat dus de termen links en rechts steeds vanop het podium benadert. Tegenwoordig geraken ook deze termen steeds meer bij ons ingeburgerd door de vele internationale producties die hun weg vinden naar ons land.

Lees ook: Afstopping in het theater, het gebruik van friezen en poten.

Proscenium

 

Bij een prosceniumtheater of lijsttheater vinden we ter hoogte van de prosceniumlijn (een denkbeeldige lijn ongeveer ter hoogte van het voordoek) een prosceniumboog terug waarachter het voordoek zich bevindt. Deze boog is de grens tussen de theaterzaal en het toneelhuis. Meestal is er voor deze prosceniumboog nog een deel van het voortoneel te zien, dit deel noemt met het proscenium. Instinctief blijven veel acteurs achter de prosceniumlijst dewelke dan dienstdoet als vierde wand, wanneer een acteur zich echter rechtstreeks tot het publiek richt maakt hij meestal wel gebruik van het proscenium.

In de Engelse literatuur wordt het proscenium benoemd als Apron-stage.

 

Voor-, midden- en achtertoneel

Achter de prosceniumboog bevindt zich het eigenlijke speelvlak, ook hier is een onderverdeling gemaakt in een aantal denkbeeldige zones om de communicatie tussen de regisseur en de andere disciplines te vereenvoudigen. Wanneer we het podium beschouwen van aan de prosceniumboog tot aan het achterdoek dan kunnen we deze afstand in drie delen onderverdelen. Een eerste strook die we tegenkomen, en die dus het dichts bij het publiek ligt wordt het voortoneel genoemd. Zoals reeds gezegd is het proscenium hier ook een onderdeel van, maar aangezien dit voor de prosceniumboog ligt werd dit apart besproken.

Meer naar het midden van de speelvloer vinden we dan het middentoneel terug om dan achteraan het speelvlak het achtertoneel te onderscheiden.


In de Engelse literatuur worden deze drie zones benoemd als Downstage (voortoneel), Centerstage (middentoneel) en Upstage (achtertoneel). Deze Engelse benamingen vinden hun oorsprong in de traditie van hellende podia, waarbij het podium een helling vormt vanaf het publiek tot de achterkant van het speelvlak, dit was een manier om het publiek een goed zicht op de actie te bieden.

 

Zones van het speelvlak

Het bestaan van een lengte en een breedte aanduiding bij het speelvlak biedt de mogelijkheid om het podium onder te verdelen in een aantal zones. De benaming en ligging van deze zones zijn vrij logisch, zo hebben we op het voortoneel een zone aan de Jardinkant (Voortoneel, Jardin: VJ), een zone in het midden (Voortoneel, Midden: VM) en een zone aan de Courkant (Voortoneel, Cour: VC).
Door diezelfde logica te volgen hebben we op het Middentoneel de volgende zones, (Middentoneel, Jardin: MJ), (Middentoneel, Midden: MM)* en (Middentoneel, Cour: MC)

En op het achtertoneel worden de zones (Achtertoneel, Jardin: AJ), (Achtertoneel, Midden: AM) en (Achtertoneel, Cour: AC) genoemd.

 

Door dezelfde logica te volgen met de Engelse benaming krijgen we zo Downstage Right, Downstage Center, Downstage Left; Centerstage Right, Centerstage Center*, Centerstage Right en Upstage right, Upstage Center en Upstage Left.

 

*deze zone wordt meestal eenvoudigweg Middentoneel of Centerstage genoemd.

 

Zijtoneel en achteromloop

De totale podiumbreedte is groter dan het zichtbare deel voor het publiek. Dit is nodig om decorstukken klaar te zetten en de acteurs de ruimte te geven om klaar te staan, of zich om te kleden naast het podium. Deze ruimte wordt aan weerszijde van het speelvlak het zijtoneel genoemd, zo hebben we een Zijtoneel Jardin, en een zijtoneel Cour.

In het Engels wordt dit benoemd als Offstage Left en Offstage Right.

 

De ruimte die zich achter het Font of achterdoek bevindt en de mogelijkheid biedt aan de acteurs om zich van het Cour naar Het Jardin zijtoneel te begeven wordt de achteromloop genoemd. Of in het Engels de Cross Over.

 

Afstopping

Om het publiek het zicht in het zijtoneel of naar boven toe in de toneeltoren te ontnemen wordt er gebruik gemaakt van afstopping.

informatie afkomstig van:

  • Facebook
  • Instagram
  • YouTube

Toneelschrijver Stijn Cuypers, 2650 Edegem (België), info@toneelschrijver.be