Twee spelers staan op een vrijwel lege vloer. Met enkele bewegingen worden ze arbeiders, gevangenen of mensen die tegenover een ambtenaar hun bestaan moeten bewijzen. Het publiek ziet geen ver land, maar situaties die zijn eigen samenleving mede organiseren. De scène maakt zichtbaar hoe politiek in een lichaam, een naam en een dagelijks gebaar kan ingrijpen.
Het Zuid-Afrikaanse theater onder de apartheid behoort tot de invloedrijkste geschiedenissen van maatschappelijk betrokken podiumkunst. Toch is het meer dan een verhaal over dappere kunstenaars die één onderdrukkend systeem bestreden. Het omvat verschillende talen, publieken, speelplaatsen en opvattingen over wat theater voor een gemeenschap moest doen.
Wie alleen Athol Fugard of het Market Theatre noemt, mist een groot deel van die wereld. John Kani, Winston Ntshona, Gibson Kente, Fatima Dike en vele andere makers tonen hoe breed het veld was. Hun werk veranderde niet alleen de onderwerpen van het toneel, maar ook de verhouding tussen tekst, improvisatie, speler en publiek.
De apartheid werd vanaf 1948 een officieel en steeds verder uitgebouwd systeem van raciale scheiding.
Een verdeelde samenleving
De apartheid werd vanaf 1948 een officieel en steeds verder uitgebouwd systeem van raciale scheiding. De onderliggende ongelijkheid en koloniale geschiedenis waren ouder. Zij bepaalden waar mensen konden wonen, werken, reizen en deelnemen aan het openbare leven.
Voor theater had dat zeer concrete gevolgen. De toegang tot gebouwen, opleiding, geld en publiek was ongelijk verdeeld. Een voorstelling was niet alleen een tekst met een boodschap, maar ook een bijeenkomst waarvan de omstandigheden politiek beladen konden zijn.
Tegelijk bleef Zuid-Afrika een samenleving met veel verschillende uitvoeringsculturen. Muziek, vertelling, dans en meertaligheid droegen bij aan vormen die niet volledig in een Europese genre-indeling passen. De term Zuid-Afrikaans theater moet die verschillen zichtbaar houden, ook wanneer een internationale reputatie later enkele bekende Engelstalige producties in het middelpunt plaatste.
Een oudere theaterwereld
Theater begon niet pas toen internationaal bekend protesttoneel ontstond. Er waren oudere gemeenschapspraktijken, stedelijke amusementsvormen, rondreizende gezelschappen en geschreven drama's in verschillende talen. Nieuwe makers konden daarop voortbouwen en er tegelijk afstand van nemen.
De stad bood ontmoetingen tussen werk, migratie, muziek en publieke verbeelding. Mensen brachten verschillende ervaringen mee en ontwikkelden vormen die op hun omgeving konden reageren. Wat buiten de erkende instellingen gebeurde, werd echter niet altijd even uitvoerig gedocumenteerd.
Dat maakt een geschiedenis die uitsluitend op gepubliceerde teksten steunt onvolledig. Een lied, een geïmproviseerde scène of een voorstelling in een kleine ruimte kan grote betekenis hebben gehad zonder een stevig archief na te laten. De afwezigheid van een boek is geen bewijs voor de afwezigheid van een theatercultuur.
Gibson Kente en de township
Gibson Kente bouwde een belangrijke populaire theaterpraktijk op rond het leven in de townships. Muziek en drama brachten herkenbare dagelijkse situaties naar een publiek dat in de officiële theaterwereld weinig ruimte kreeg. Zijn werk bood ook kansen aan nieuwe spelers en muzikanten.
De tegenstelling tussen amusement en politiek is hier weinig bruikbaar. Een voorstelling over werk, relaties en bestaansonzekerheid kon maatschappelijke betekenis krijgen zonder op ieder moment een expliciete politieke toespraak te worden.
Kentes werk werd bovendien door censuur en onderdrukking geraakt. Het eenvoudige beeld dat alleen sobere, uitgesproken proteststukken tegenstand ondervonden, klopt niet. De plaats waar een publiek zich verzamelt, de herkenning die een verhaal oproept en de stem die het aan gewone mensen geeft, kunnen op zichzelf al gevoelig worden in een samenleving die hun bewegingsruimte beperkt.
Black Consciousness
De Black Consciousness-beweging verbond culturele zelfbepaling met politieke bewustwording. Binnen het theater werd de vraag belangrijk wie het werk maakte, welk publiek het aansprak en door welke maatstaven het werd beoordeeld.
Dat betekende een kritische houding tegenover een situatie waarin zwarte ervaringen pas als waardevol golden nadat witte instellingen of buitenlandse critici ze erkenden. Een voorstelling kon juist een eigen gemeenschap aanspreken en haar mogelijkheden tot handelen onderzoeken.
Er was daarbij geen uniforme stijl of probleemloze eenheid. Makers verschilden in taal, middelen en opvattingen over samenwerking. Die discussie hoort bij de geschiedenis. Ze voorkomt dat alle maatschappelijk betrokken producties achteraf tot één harmonieus protestfront worden samengevoegd. Artistieke solidariteit kon samengaan met fundamenteel verschillende ideeën over de weg naar culturele en politieke vrijheid.
De Serpent Players
In de omgeving van Port Elizabeth ontstond een samenwerking die onder de naam Serpent Players bekend werd. Spelers onderzochten repertoire en eigen materiaal onder omstandigheden die sterk verschilden van die van een groot gevestigd theater.
John Kani en Winston Ntshona werkten er met Athol Fugard. Hun gezamenlijke ervaring werd belangrijk voor latere producties waarin tekst en improvisatie elkaar vormden. De acteurs brachten kennis van hun eigen omgeving, taal en lichamelijke verhoudingen in.
Dat maakt een correcte vermelding van het auteurschap wezenlijk. De internationaal bekende stukken die uit deze samenwerking voortkwamen, mogen niet simpelweg als teksten van Fugard met twee uitvoerende acteurs worden beschreven. Het maakproces en de bijdragen van Kani en Ntshona horen tot het artistieke werk zelf. De geschiedenis wordt rijker zodra de speler ook als schepper zichtbaar blijft.
Sizwe Bansi en de identiteit
Sizwe Bansi Is Dead uit 1972 maakt de gevolgen van de pasjesmaatschappij voelbaar in het leven van een individu. Een mens moet kunnen bestaan binnen een administratieve orde die zijn bewegingsvrijheid en mogelijkheid tot werk bepaalt. De naam op een document wordt daardoor meer dan een persoonlijk detail.
De voorstelling verbindt deze dreiging met humor, vertelling en de vaardigheid van spelers om snel tussen situaties te bewegen. Het publiek ziet een concrete keuze en begrijpt tegelijk de structuur die deze keuze zo moeilijk maakt.
De theatrale kracht ligt mede in de schaal. Een groot systeem wordt niet uitgelegd door een compleet decor van overheidsgebouwen. Het wordt zichtbaar in wat mensen tegenover elkaar moeten zeggen en doen. Een foto, een verhaal en een document kunnen de afstand tussen een dagelijks leven en de macht die het bestuurt plotseling zeer klein maken.
The Island uit 1973, eveneens verbonden met Fugard, Kani en Ntshona, toont twee gevangenen die een opvoering van Antigone voorbereiden.
Antigone in de gevangenis
The Island uit 1973, eveneens verbonden met Fugard, Kani en Ntshona, toont twee gevangenen die een opvoering van Antigone voorbereiden. Arbeid, lichamelijke uitputting en de verhouding tussen de mannen vormen de concrete werkelijkheid waarbinnen het oude drama verschijnt.
Het stuk maakt een dubbele scène mogelijk. De gevangenen leven onder een opgelegde orde en spelen tegelijk een verhaal over het verzet tegen een gezagsdrager. De klassieke tekst wordt daardoor geen cultureel bezit dat van buitenaf wordt opgelegd, maar materiaal waarmee zij hun eigen situatie kunnen onderzoeken.
Het publiek kijkt zowel naar de gevangenen als naar hun poging om te spelen. Een schijnbaar eenvoudige repetitie kan zo uitgroeien tot een daad van menselijke waardigheid. De betekenis ontstaat uit de verhouding tussen beide lagen, niet uitsluitend uit een letterlijke overeenkomst tussen een Griekse heldin en één historische politieke figuur.
De werkplaats wordt tekst
Deze producties tonen het belang van de workshop: een proces waarin improvisatie, ervaring, gesprek en selectie samen een voorstelling opbouwen. De uiteindelijke speeltekst is een resultaat van dat werk en niet altijd het volledige vertrekpunt.
Dat betekent niet dat de voorstelling vrijblijvend blijft. Een scène moet een duidelijke handeling krijgen en herhaalbaar worden. Een losse vondst wordt pas dramaturgisch bruikbaar wanneer de makers begrijpen waarom zij op deze plaats in het geheel moet verschijnen.
De verhouding tot publicatie is daarom bijzonder. Een gedrukte tekst maakt het werk overdraagbaar en helpt het internationaal reizen. Tegelijk kan zij de indruk wekken dat de voorstelling altijd als zelfstandig boek heeft bestaan. Een zorgvuldige geschiedenis bewaart ook de sporen van de repetitie en de gezamenlijke kennis die aan de pagina voorafgingen.
Het Market Theatre opent
Mannie Manim en Barney Simon richtten in 1976 het Market Theatre in Johannesburg op, in een voormalige markt. Het werd internationaal bekend als een belangrijke plaats voor theater dat de apartheid bevroeg en verschillende makers een speelruimte bood.
Het gebouw was meer dan een achtergrond. Een vaste plek kon onderzoek, repetitie en publiek met elkaar verbinden. Producties kregen een huis, terwijl verschillende artistieke werkwijzen elkaar konden ontmoeten. Een theaterinstelling kan zo een voorwaarde voor vernieuwing worden.
Het Market Theatre presenteert zijn verleden zelf als een geschiedenis van strijd en artistieke kwaliteit. Dat is een waardevolle institutionele bron, maar geen reden om alle culturele verandering uitsluitend aan deze ene plek toe te schrijven. De bredere theaterwereld bestond ook uit andere zalen, gemeenschappen en rondreizende groepen met een eigen publiek en geschiedenis.
Woza Albert! en de omkering
Woza Albert! uit 1981 werd ontwikkeld door Percy Mtwa en Mbongeni Ngema, met Barney Simon als belangrijke medewerker in de verdere vormgeving. De voorstelling stelt zich voor dat Christus, hier Morena genoemd, naar het Zuid-Afrika van de apartheid komt.
Het uitgangspunt opent ruimte voor satire en ontmoeting met verschillende maatschappelijke posities. Twee spelers kunnen een veel grotere wereld oproepen door snelle wisselingen in stem, houding en ritme. De verbeelding van de zaal maakt de uitbreiding mogelijk.
Het komische vermogen verzwakt de maatschappelijke inzet niet. Juist de botsing tussen een vertrouwd religieus verhaal en de dagelijkse werkelijkheid kan een systeem vreemd en onhoudbaar laten lijken. De speler moet daarbij precies blijven. Een opeenvolging van typetjes is minder krachtig dan een reeks scherp herkenbare verhoudingen waarin mensen iets proberen te verkrijgen of te ontwijken.
Fatima Dike schrijft mee
Fatima Dike werkte vanaf de jaren zeventig in de theaterwereld van Kaapstad en ontwikkelde zich tot toneelschrijfster. Haar loopbaan maakt zichtbaar dat de geschiedenis niet uitsluitend door enkele internationaal bekende mannen wordt gedragen.
The First South African, opgevoerd in 1977, gebruikt meerdere talen en onderzoekt hoe raciale indelingen het leven van een gezin onder druk zetten. De maatschappelijke categorie verschijnt niet als een abstract begrip, maar als iets wat mensen tegenover familie en omgeving moeten dragen.
Ook hier is taal een dramatisch middel. Een wisseling kan nabijheid, verschil of macht aangeven en hoeft niet voor iedere aanwezige precies dezelfde betekenis te hebben. Dikes werk verbreedt zo zowel het onderwerp als de luisterpositie van het publiek. Wie een nationale theatergeschiedenis schrijft, moet aandacht houden voor de makers die in een later internationaal repertoire minder vaak worden herhaald.
Een scène met weinig middelen
Sober materiaal werd een kenmerk van verschillende invloedrijke producties. Een stoel, een kledingstuk of een klein voorwerp kon meerdere plaatsen en personages helpen oproepen. Dat maakte reizen mogelijk en legde veel verantwoordelijkheid bij de acteurs.
Het zou onjuist zijn deze werkwijze uitsluitend als een gevolg van armoede of uitsluitend als invloed van Europese avant-garde te verklaren. Artistieke keuzes, plaatselijke kennis, productiemogelijkheden en beperkingen werkten samen. Verschillende gezelschappen konden met dezelfde beperkte middelen heel ander theater maken.
De ruimte tussen werkelijkheid en verbeelding bleef zichtbaar. Een speler kon het publiek aanspreken, een personage tonen en meteen daarna van positie veranderen. Zulke middelen verbinden vertelling met spel. De voorstelling vraagt de toeschouwer actief mee te bouwen aan een wereld die niet volledig in decorstukken wordt vastgelegd.
Internationale tournees gaven verschillende producties een groot bereik.
Het buitenlandse publiek
Internationale tournees gaven verschillende producties een groot bereik. Dat bood erkenning en nieuwe mogelijkheden. Het kon tegelijk de verwachtingen vernauwen: buitenlandse toeschouwers wilden soms vooral het herkenbare verhaal van onderdrukking en protest zien.
Een voorstelling bevat echter meer dan de politieke informatie die een buitenstaander zoekt. Taal, humor, lokale verwijzingen en verschillende publieksreacties kunnen een eigen werking hebben die in een andere zaal niet vanzelf meegaat.
Daarom verdient de reisgeschiedenis aandacht. Wat werd aangepast? Hoe werd het werk aangekondigd? Wie kreeg in publiciteit en uitgaven de naam van auteur of gezicht van de productie? Internationale roem maakt een voorstelling niet minder waardevol, maar vraagt wel onderzoek naar de selectie waardoor sommige makers en vormen zichtbaarder werden dan andere.
Na 1994 verandert de vraag
De democratische omwenteling van 1994 veranderde de politieke omstandigheden fundamenteel. Daarmee verdwenen de ervaringen en ongelijkheden die het theater had onderzocht niet ineens. Ook de vraag naar publiek, middelen en culturele vertegenwoordiging bleef bestaan.
Theater kon zich opnieuw richten op herinnering, verantwoordelijkheid en het dagelijkse leven in een veranderde samenleving. Dat betekende geen eenvoudige vervanging van politiek theater door vrij amusement. De verhouding tussen kunst en maatschappij moest opnieuw worden uitgevonden.
Voor geschiedschrijving is dit een belangrijk eindpunt én een opening. De apartheid verklaart veel van het eerdere werk, maar mag niet het enige kader blijven waarbinnen Zuid-Afrikaanse makers worden gelezen. Een levende theatercultuur behoudt het recht nieuwe onderwerpen, tegenstellingen en vormen te ontwikkelen, ook wanneer een buitenlands publiek vooral de oude herkenbare verhalen verwacht.
Besluit
Het Zuid-Afrikaanse theater onder de apartheid bracht politieke werkelijkheid en theatrale verbeelding op uiteenlopende manieren samen. Populair muziektheater, gezamenlijk ontwikkelde stukken, meertalige familiedrama's en nieuwe speelplaatsen maakten verschillende ervaringen hoorbaar.
De erfenis van Kente, Kani, Ntshona, Fugard, Dike en hun tijdgenoten ligt daarom zowel in de werken als in hun maakwijzen. Zij lieten zien hoe een speler een samenleving zichtbaar kan maken met weinig materiaal en veel kennis van het publiek. Vanuit die geschiedenis loopt de verbinding naar het theater na 1994, waarin herinnering en nieuwe maatschappelijke verhoudingen opnieuw om een eigen vorm vragen.
Bronnen
Stellenbosch University, Encyclopaedia of South African Theatre, Film, Media and Performance, South African Theatre: Overview, z.j.
South African History Online, Black Consciousness Movement Timeline, 1903–2009, 2011, bijgewerkte erfgoedbron.
Cambridge University Press, Theatre: regulation, resistance and recovery, in The Cambridge History of South African Literature, 2012, beschikbare samenvatting.
Stellenbosch University / ESAT, Serpent Players, z.j.
Stellenbosch University / ESAT, Sizwe Bansi Is Dead, z.j.
Stellenbosch University / ESAT, The Island, z.j.; gebruikt voor de productiegeschiedenis, niet voor onbevestigde anekdotes.
Market Theatre, History, z.j., institutionele geschiedenis.
Stellenbosch University / ESAT, Woza Albert!, z.j.
Stellenbosch University / ESAT, Fatima Dike en The First South African, z.j.
Beeldverantwoording
Market Theatre in Johannesburg, 16 januari 2011. Foto Ossewa. Bronbestand · CC BY 4.0. Formaat aangepast voor webweergave; de website kan een uitsnede tonen. De vermelde beeldlicentie heeft betrekking op de afbeelding.




