Wie aan het oude Rome denkt, ziet al snel het Colosseum voor zich: een enorme stenen arena waarin duizenden toeschouwers gladiatoren, wilde dieren en andere spectaculaire vertoningen gadesloegen. Het gebouw is zo sterk met de Romeinse wereld verbonden dat het bijna vanzelfsprekend lijkt dat zulke amfitheaters altijd hebben bestaan. Toch waren ze het resultaat van een lange ontwikkeling.
Het Romeinse amfitheater was bovendien geen theater in de betekenis waarin we dat woord vandaag meestal gebruiken. Hier werden doorgaans geen tragedies en komedies van toneelschrijvers opgevoerd. Daarvoor hadden de Romeinen afzonderlijke theatergebouwen. Het amfitheater was een arena voor gladiatorengevechten, dierenjachten, publieke executies en andere vormen van massaal spektakel.
Toch behoort het amfitheater ook tot de theatergeschiedenis. Het vertelt hoe de Romeinen publieksruimten ontwierpen, hoe tienduizenden mensen efficiënt naar hun plaatsen werden geleid en hoe architectuur, techniek en spektakel samenkwamen. Op sommige punten herkennen we daarin principes die vandaag nog terugkeren in arena's en grote stadions.
"Gladiatorengevechten bestonden al voordat de eerste grote stenen amfitheaters werden gebouwd."
Wat is een Romeins amfitheater?
Het woord amfitheater gaat terug op het Griekse amphi, dat onder meer “aan beide zijden” of “rondom” kan betekenen, en theatron, een plaats om te kijken. In tegenstelling tot het klassieke Griekse en Romeinse theater, waar de tribune zich in hoofdzaak aan één kant van de speelruimte bevindt, omsluit de tribune van een amfitheater de centrale arena.
De meeste Romeinse amfitheaters kregen daarom een ovale of elliptische vorm. In het midden lag de arena, daaromheen verhief zich de cavea, het geheel van tribunes voor de toeschouwers.
Dat onderscheid is belangrijk. Een Romeins theater was in de eerste plaats bedoeld voor toneel, mime, pantomime en andere podiumkunsten. Een circus, zoals het Circus Maximus, was langgerekt en vooral ingericht voor wagenrennen. Het amfitheater vormde een derde type publieksgebouw, speciaal geschikt voor spektakels waarbij het gebeuren vanuit vrijwel alle richtingen zichtbaar moest zijn.
In tegenstelling tot het Romeinse theater, dat duidelijk voortbouwde op Griekse voorbeelden, lijkt het monumentale amfitheater in zijn typische vorm vooral een Romeinse ontwikkeling te zijn.
Van tijdelijke tribunes naar stenen amfitheaters
Gladiatorengevechten bestonden al voordat de eerste grote stenen amfitheaters werden gebouwd. Romeinse auteurs plaatsten het eerste gladiatorengevecht in Rome in 264 v.Chr., toen drie paren gladiatoren zouden hebben gevochten tijdens begrafenisspelen voor de aristocraat Decimus Junius Brutus Pera.
De precieze oorsprong van gladiatorengevechten blijft onderwerp van discussie. Oudere theorieën wezen vaak op een Etruskische oorsprong, maar archeologisch bewijs uit Zuid-Italië toont dat gewapende rituele gevechten ook in andere Italische culturen voorkwamen. Het is daarom veiliger om te spreken over een bredere Italische traditie dan over één zekere oorsprong.
Aanvankelijk waren speciale amfitheaters helemaal niet nodig. Gladiatorengevechten konden plaatsvinden op openbare pleinen, waarbij tijdelijke houten tribunes werden gebouwd. Ook het Forum Romanum werd voor dergelijke evenementen gebruikt.
Pas tijdens de laatste eeuwen van de Romeinse Republiek ontstonden permanente gebouwen die specifiek voor dit soort spektakels waren ontworpen. Het amfitheater van Pompeii, gebouwd rond 70 v.Chr., behoort tot de oudste bewaard gebleven en betrouwbaar gedateerde stenen amfitheaters. Archeologisch onderzoek wijst erop dat mogelijk ook in plaatsen als Capua al vroeg permanente arena's bestonden, waardoor het precieze ontstaan van het gebouwtype moeilijk aan één plaats of moment kan worden gekoppeld.
In Rome zelf liet Titus Statilius Taurus in 29 v.Chr. een stenen amfitheater bouwen. Dat gebouw werd tijdens de grote brand van Rome in 64 n.Chr. zwaar beschadigd. Het beroemdste Romeinse amfitheater verscheen pas enkele decennia later.
Architectuur van een Romeins amfitheater
Van buiten lijkt een groot amfitheater misschien vooral een indrukwekkende massa steen, maar achter de gevel ging een bijzonder doordacht systeem van trappen, gangen en toegangen schuil.
Centraal lag de arena. Het Latijnse harena of arena verwijst naar zand, waarmee de vloer van de gevechtsruimte kon worden bedekt. Zand bood een relatief praktisch oppervlak voor mens en dier en kon na een voorstelling worden onderhouden of vervangen.
Rond de arena bevond zich een stevige afscheiding tussen het spektakel en de eerste rijen toeschouwers. Zeker wanneer dieren werden ingezet, was zo'n barrière essentieel voor de veiligheid van het publiek.
Daarboven verhief zich de cavea, wat wij nu kennen als tribune. De zitplaatsen waren in verschillende zones verdeeld. De beste plaatsen bevonden zich dicht bij de arena en waren bestemd voor de hoogste maatschappelijke groepen. Verder naar boven zaten mensen met een lagere status.
Het publiek zat dus niet toevallig door elkaar. De tribunes weerspiegelden de hiërarchie van de Romeinse samenleving. Zeker tijdens de keizertijd werd de verdeling van zitplaatsen volgens rang en status sterk gereguleerd. Het amfitheater vormde daarmee bijna letterlijk een afbeelding van de Romeinse maatschappij: iedereen kon zien wie dicht bij het centrum van de macht zat en wie naar de bovenste rijen werd verwezen.
Gangen, trappen en publieksstromen
Een van de indrukwekkendste aspecten van Romeinse amfitheaters was de manier waarop grote mensenmassa's door het gebouw konden worden geleid.
Talrijke ingangen gaven toegang tot gangen die zich rond en door het gebouw uitstrekten. Via trappen bereikten toeschouwers verschillende delen van de tribune. Openingen vanuit deze gangen naar de zitplaatsen worden vaak vomitoria genoemd.
Dat woord heeft overigens niets met braken te maken, ondanks een hardnekkige moderne misvatting. De term verwijst naar openingen waardoor een grote hoeveelheid mensen als het ware snel de tribunes in of uit kon stromen.
Bij grote amfitheaters konden gewelven, bogen en betonnen constructies de enorme tribunes dragen. Hierdoor hoefde men niet langer uitsluitend gebruik te maken van een natuurlijke heuvel zoals bij veel oudere Griekse theaters.
Het Colosseum vormt hiervan het beroemdste voorbeeld. De combinatie van ringvormige gangen, trappen en verschillende toegangen maakte het mogelijk om tienduizenden bezoekers over het gebouw te verdelen.
Bij sommige grote amfitheaters kon bovendien een velarium worden aangebracht, een systeem van grote zeildoeken dat een deel van het publiek tegen de zon beschermde. Bij het Colosseum was hiervoor een ingewikkeld systeem van masten, touwen en zeilen nodig.
Niet elk amfitheater had een ondergrondse wereld
Een beeld dat sterk door het Colosseum is bepaald, is dat zich onder iedere Romeinse arena een uitgebreid netwerk van gangen, dierenkooien en liften bevond. Dat klopt niet.
Amfitheaters verschilden sterk in omvang en technische uitrusting. Bij eenvoudige voorbeelden kon de arena rechtstreeks op de ondergrond rusten. Andere gebouwen beschikten over beperkte dienstgangen of vertrekken. Vooral de grootste en rijkste arena's konden veel uitgebreidere technische voorzieningen krijgen.
Het Colosseum beschikte uiteindelijk over een spectaculair ondergronds complex, tegenwoordig meestal het hypogeum genoemd.
Bij de opening van het Colosseum in 80 n.Chr. zag die ondergrondse structuur er nog anders uit. Onder keizer Domitianus werd ze verder uitgebouwd in metselwerk. Er ontstond een netwerk van gangen en werkruimtes ongeveer zes meter onder de arenavloer.
Via luiken, takels, lieren en hefplatforms konden dieren, mensen en decorstukken naar de arena worden gebracht. Voor het publiek konden ze daardoor schijnbaar uit het niets verschijnen. In verschillende bouwfasen werden deze installaties aangepast en uitgebreid.
Het was theatertechniek op monumentale schaal, al stond ze in dienst van een heel ander soort voorstelling dan wat wij tegenwoordig onder theater verstaan.
Welke spektakels vonden plaats in een amfitheater?
Gladiatorengevechten zijn het bekendste onderdeel van de Romeinse arenacultuur, maar ze vormden slechts één categorie.
De eigenlijke gladiatorenspelen werden munera genoemd, enkelvoud munus. Oorspronkelijk was een munus een verplichting of dienst die iemand ter ere van een overledene vervulde. Die religieuze en funeraire betekenis verklaart de vroege band tussen gladiatorengevechten en aristocratische begrafenissen.
Later werden zulke spelen steeds vaker georganiseerd als openbare spektakels. Tijdens de keizertijd konden keizers en lokale bestuurders grote evenementen aanbieden om prestige te verwerven en hun vrijgevigheid aan de bevolking te tonen.
Daarnaast waren er venationes, voorstellingen met dieren. Daarbij konden dieren tegen elkaar worden ingezet, door gespecialiseerde jagers worden bevochten of eenvoudig aan het publiek worden getoond.
Vooral in Rome konden organisatoren exotische dieren uit verschillende delen van het rijk laten aanvoeren. Leeuwen, luipaarden, beren en andere soorten onderstreepten niet alleen de rijkdom van de organisator, maar konden ook worden gepresenteerd als bewijs van de enorme geografische reikwijdte van het Romeinse Rijk.
Dat betekent niet dat ieder lokaal amfitheater voortdurend gevuld was met exotische roofdieren. Onderzoek naar Pompeii suggereert bijvoorbeeld dat plaatselijke spektakels aanzienlijk bescheidener konden zijn dan de gigantische evenementen die keizers in Rome organiseerden.
"In zeldzamere gevallen traden ook vrouwen in de arena op."
Een dag in de arena
Bij grote spektakeldagen kon het programma vele uren duren. Uit literaire, archeologische en artistieke bronnen kunnen historici een algemene structuur afleiden, al moeten we oppassen die niet als een onveranderlijk dagprogramma voor ieder amfitheater voor te stellen.
Dierenvoorstellingen en venationes vonden vaak in de ochtend plaats. Rond het middaguur konden publieke executies worden uitgevoerd. In de namiddag volgden doorgaans de gladiatorengevechten, die voor een belangrijk deel van het publiek het hoogtepunt van de dag vormden.
Rond dergelijke evenementen ontstond een volledige spektakelcultuur. Toeschouwers aten en dronken op de tribunes, maakten graffiti, speelden spelletjes en discussieerden over favoriete strijders. Archeologische vondsten in het Colosseum, van voedselresten tot speelstukken en tekeningen van gladiatoren, geven een verrassend levendig beeld van het publiek.
Dat publiek was bovendien veel meer dan een passieve massa. Favoriete gladiatoren konden een aanzienlijke bekendheid verwerven. Hun namen verschenen in inscripties en graffiti en hun afbeeldingen werden verwerkt in onder meer olielampen, glazen bekers en beeldjes.
Gladiatoren vochten niet automatisch tot de dood
Populaire films hebben het beeld versterkt dat ieder gladiatorengevecht noodzakelijk eindigde met de dood van één van de strijders. De werkelijkheid was complexer.
Gladiatoren waren vaak zorgvuldig getrainde professionele vechters. Velen waren slaaf,
krijgsgevangene of hadden een onvrije achtergrond, maar ook vrijgeboren mannen konden zich vrijwillig als gladiator laten contracteren. In zeldzamere gevallen traden ook vrouwen in de arena op.
Ze werden getraind in een ludus, een gladiatorenschool, en ingedeeld in verschillende vechtstijlen. Zo droeg een murmillo zware bescherming en een groot schild, terwijl de retiarius zonder helm vocht en gebruikmaakte van een net en drietand. Tegenstanders werden vaak zo gecombineerd dat verschillende wapens en sterke punten tegenover elkaar kwamen te staan.
Een geoefende gladiator vertegenwoordigde voor zijn eigenaar of manager een aanzienlijke investering. Een gevecht hoefde daarom niet noodzakelijk met een dode te eindigen. Een verslagen gladiator kon missio, genade, krijgen en de arena levend verlaten.
Dat neemt niet weg dat gladiatorengevechten levensgevaarlijk waren en dat strijders in de arena omkwamen. Maar het systematisch afslachten van iedere verliezer zou zowel economisch als praktisch weinig zin hebben gehad.
Executies waren iets anders dan gladiatorengevechten
Een ander belangrijk onderscheid is dat tussen gladiatoren en veroordeelde criminelen.
Publieke executies vormden soms een afzonderlijk onderdeel van een arenadag. Veroordeelden konden worden gedood met wapens, aan dieren worden blootgesteld of in bijzonder gruwelijke gevallen worden gedwongen een mythologisch verhaal na te spelen waarvan het dodelijke einde bij voorbaat vaststond.
Deze executies waren geen normale gladiatorengevechten. Een professioneel getrainde gladiator vocht volgens bepaalde conventies tegen een tegenstander, terwijl een veroordeelde tijdens een executie meestal nauwelijks dezelfde mogelijkheden kreeg.
De sociale status van een persoon had binnen de Romeinse rechtspraak bovendien invloed op de straffen die konden worden opgelegd. De arena weerspiegelde zo opnieuw de hiërarchieën van de Romeinse maatschappij.
Wie organiseerde de spelen?
Een groot arenagebeuren vereiste geld, personeel en een complexe organisatie.
De organisator of sponsor van een gladiatorenspektakel werd onder meer editor genoemd. Tijdens de Republiek konden rijke aristocraten spelen organiseren en daarmee hun maatschappelijke prestige vergroten. Tijdens de keizertijd werd de keizer in Rome de belangrijkste aanbieder van de grootste spektakels, terwijl in steden elders in het rijk lokale magistraten en weldoeners een vergelijkbare rol konden vervullen.
Een lanista beheerde en trainde gladiatoren en kon strijders voor een evenement ter beschikking stellen.
Rond de grootste arena's ontstond een hele infrastructuur. Bij het Colosseum bevonden zich verschillende gladiatorenscholen, waarvan het nabijgelegen Ludus Magnus de bekendste is. Daarnaast zijn bronnen en archeologische resten bekend van voorzieningen voor wapens, medische verzorging en de verwerking van lichamen.
Het zou echter verkeerd zijn om deze uitgebreide infrastructuur als standaardmodel voor ieder Romeins amfitheater voor te stellen. De schaal van Rome was uitzonderlijk.
Pompeii: wanneer supportersgeweld uit de hand loopt
Hoe intens de betrokkenheid van het publiek kon zijn, blijkt uit een beroemd incident in Pompeii.
In 59 n.Chr. ontstond tijdens spelen in het amfitheater een hevig conflict tussen inwoners van Pompeii en bezoekers uit het nabijgelegen Nuceria. De Romeinse geschiedschrijver Tacitus beschreef hoe scheldpartijen overgingen in geweld waarbij stenen en uiteindelijk wapens werden gebruikt.
Er vielen doden en gewonden. De zaak werd in Rome behandeld en er volgden sancties. Volgens de archeologische documentatie van Pompeii werd het gebruik van het amfitheater voor langere tijd beperkt, al werd die maatregel uiteindelijk eerder opgeheven.
Het incident laat zien dat de arena niet alleen een plaats van georganiseerd spektakel was. Ze was ook een plek waar lokale identiteit, rivaliteit en groepsgedrag bijzonder zichtbaar konden worden.
"Veel Romeinse amfitheaters verdwenen na de oudheid gedeeltelijk onder latere bebouwing of werden gebruikt als steengroeve. Andere bleven indrukwekkend goed bewaard."
Het Colosseum als hoogtepunt van het Romeinse amfitheater
Geen enkel amfitheater werd zo beroemd als het Flavische Amfitheater in Rome, dat wij tegenwoordig het Colosseum noemen.
De bouw begon onder keizer Vespasianus in de jaren zeventig van de eerste eeuw. Zijn zoon Titus opende het gebouw in 80 n.Chr. en onder Domitianus werden verdere aanpassingen uitgevoerd, waaronder de uitgebreide ondergrondse installaties.
Met zijn enorme gevel, vele toegangen, verschillende verdiepingen en capaciteit voor tienduizenden toeschouwers vormde het gebouw een hoogtepunt van Romeinse architectuur en publieksorganisatie.
Tegelijkertijd was het een politiek monument. Keizerlijke spektakels boden de bevolking vermaak, maar presenteerden tegelijk de rijkdom, macht en organisatorische mogelijkheden van het keizerlijke gezag.
Het Colosseum mag daarom niet uitsluitend worden bekeken als een groot sportstadion uit de oudheid. Architectuur, politiek, sociale hiërarchie, techniek en massacommunicatie kwamen er samen.
Het einde van de gladiatorenspelen
Ook over het einde van de amfitheatercultuur bestaan hardnekkige vereenvoudigingen. Soms wordt verteld dat de opkomst van het christendom de Romeinse spektakels plotseling beëindigde. In werkelijkheid verliep de verandering veel geleidelijker.
Christelijke auteurs uitten scherpe kritiek op verschillende vormen van Romeins spektakel en christelijke keizers vaardigden maatregelen tegen gladiatorengevechten uit. Toch verdwenen de spelen niet onmiddellijk. Archeologische, literaire en juridische bronnen tonen dat gladiatorengevechten nog tot in de late oudheid voorkwamen.
In de loop van de vijfde eeuw lijken gladiatorengevechten grotendeels te verdwijnen. Andere vormen van arenaspektakel, waaronder dierenvoorstellingen, hielden langer stand. Voor het Colosseum is zelfs nog een spektakel uit 523 n.Chr. gedocumenteerd.
Religieuze veranderingen speelden dus een rol, maar ook economische problemen, veranderende politieke structuren en de enorme kosten van zulke evenementen droegen bij aan het verdwijnen van de klassieke arenacultuur.
De erfenis van het Romeinse amfitheater
Veel Romeinse amfitheaters verdwenen na de oudheid gedeeltelijk onder latere bebouwing of werden gebruikt als steengroeve. Andere bleven indrukwekkend goed bewaard.
Het Colosseum werd door de eeuwen heen voor uiteenlopende doeleinden gebruikt en groeide uiteindelijk uit tot een van de beroemdste monumenten ter wereld. Amfitheaters in onder meer Verona, Nîmes en Arles maken vandaag nog steeds deel uit van het stadsbeeld en worden soms opnieuw gebruikt voor culturele evenementen.
Ook het principe van een centrale speel- of sportvloer die volledig door publiek wordt omringd, is bijzonder herkenbaar gebleven. Moderne sportstadions en arenatheaters zijn geen eenvoudige kopieën van Romeinse amfitheaters, maar delen wel een aantal fundamentele principes op het gebied van zichtlijnen, publiekscirculatie en massale publieksbeleving.
Voor de theatergeschiedenis vormt het amfitheater daarom een fascinerende zijtak. Terwijl in de Romeinse theaters acteurs, mimespelers en pantomimedansers optraden, ontwikkelde zich enkele straten verder soms een totaal andere vorm van spektakel. Het publiek bleef centraal staan, maar de acteur maakte plaats voor de gladiator, de toneelvloer voor de arena en het gespeelde geweld voor geweld dat soms werkelijk levensgevaarlijk was.
Besluit
Het Romeinse amfitheater was veel meer dan een decor voor gladiatorengevechten. Het was een technisch uitgekiend publieksgebouw, een weerspiegeling van de Romeinse sociale orde, een middel waarmee machthebbers hun status konden tonen en een plaats waar entertainment en geweld op een voor moderne ogen soms ongemakkelijke manier samenvloeiden.
De geschiedenis van deze gebouwen laat tegelijk zien waarom we voorzichtig moeten zijn met populaire beelden over het oude Rome. Gladiatoren werden niet automatisch gedood wanneer ze verloren, niet ieder amfitheater beschikte over een ondergronds labyrint vol dierenkooien en de populariteit van de arena kan niet simpelweg worden verklaard doordat het Romeinse publiek zijn belangstelling voor theater zou hebben verloren. Theater, wagenrennen en arenaspektakels bestonden eeuwenlang naast elkaar en spraken deels hetzelfde publiek aan.
Juist die verscheidenheid maakt de Romeinse spektakelcultuur zo belangrijk voor de theatergeschiedenis. De Romeinen ontwikkelden verschillende gebouwen voor verschillende vormen van voorstelling en brachten architectuur, publieksorganisatie en technische effecten op een schaal die eeuwenlang nauwelijks werd geëvenaard.
Bronnen
-Katherine E. Welch, The Roman Amphitheatre: From its Origins to the Colosseum. Cambridge University Press, 2007.
-Laura S. Klar, Theater and Amphitheater in the Roman World. The Metropolitan Museum of Art, Heilbrunn Timeline of Art History, 2006.
-Marlee Miller, Gladiators: Types and Training. The Metropolitan Museum of Art, 2023.
-Parco Archeologico di Pompei, A Guide to the Pompeii Excavations, 2015, sectie Amphitheater.
-Parco archeologico del Colosseo, Elevators and platforms, or the machinery behind the show.
-Parco archeologico del Colosseo, Gladiators in the Arena. Between Colosseum and Ludus Magnus.
-Kathleen M. Coleman, Public Entertainments, in The Oxford Handbook of Social Relations in the Roman World. Oxford University Press, 2012.
-Oxford Classical Dictionary, Gladiators, combatants at games. Oxford University Press, bijgewerkte bibliografie.
-Alison Futrell e.a., recente syntheses over Pompeii en Romeinse spektakelcultuur in The Oxford Handbook Sport and Spectacle in the Ancient World, Oxford University Press, 2021.
